« اينها نوكران بازرگانانى هستند كه چون پادشاه ندارند در نظر پادشاه ايران بىارزشاند .
بنابراين شاه در خواست آنها را مبنى بر ديدن محل كار آنها نپذيرفت و اگر چه شاه براى بار دوم به محل كار انگليسىها نيامد ، در دوم سپتامبر 1699 براى نمايندهء آنها خلعتى به انضمام شمشيرى مرصع و اسبى فرستاد . اين جريان مساعد باعث شد كه نماينده به رؤساى خود نوشت كه رجاى واثق دارد كه امتيازات كمپانى تثبيت شود و تجارت آن رونق گيرد . » « 1 »
اگر چه بازديد شاه از محل كار انگليسىها باعث اختلاف انگليسىها و هلندىها شد ولى تأثير آن ديرى نپاييد . در اين هنگام در كشور هلند نتايج نيم قرن جنگ احساس مىشد و كمپانى هلندى هند شرقى اگر هنوز قوى بود ولى قدرت سابق را نداشت . « 2 » گذشته از اين ، سياست تجاوزكارانهء لوئى چهاردهم انگليسىها و هلندىها را به رهبرى گيوم د / اورانژ متحد ساخته بود .
در اين ضمن در انگلستان و نواحى ديگر اوضاع به نفع كمپانى انگليسى هند شرقى نبود . در سال 1695 پنج كشتى كمپانى مذكور به بهاى يك ميليون ليره در دو جنگ با فرانسوىها از دست رفت . هم چنان كه بعد از شكست پادگان در ازمير در دو سال قبل از آن پيش آمد ، به قول برنت « 3 » : « مردم لندن بسيار ناراضى بودند و شكايت مىكردند كه نه وزارت دريادارى و نه دولت براى حفظ ثروت ملى اقدامى نمىكند . »
كمپانى همچنين از فعاليتهاى قاچاقچيان « 4 » زيان مىديد . اين اشخاص در سال 1691 شركتى به نام داوگيت « 5 » تشكيل داده بودند . سه سال بعد مجلس عوام اعلام كرد كه تمام مردم انگلستان حق تجارت در شرق را خواهند داشت ، مگر در مواردى كه پارلمان مجاز نداند . اين بيانيه باعث تشكيل كمپانى هند شرقى در سال 1698 گرديد و در ازاى پرداخت دو ميليون ليره به عنوان قرض ، توانست كمك دولت را جلب كند . كشمكشى كه ميان دو كمپانى در گرفت گذشته از آن كه به تجارت زيان رسانيد ، باعث اختلاف سياسى نيز شد . زيرا محافظه كاران با كمپانى
هامش
( 1 ) . همان كتاب ، صفحات 317 - 318 .
( 2 ) . از يادداشت هوه تحت عنوان : .Memoire sur Le Commerce des Hollandais , p . 166برمىآيد كه كمپانى در آن وقت هنوز داراى قدرت بود .
( 3 )Burnet.
( 4 ) . -History of his Own Times ( London , 1818 ) , vo 1 . III , p . 171 .قاچاقچىها هم در ايران و هم در هندوستان ( كه مورد تشويق هلندىها واقع مىشدند ) به فعاليت مىپرداختند . در نامهء شماره 6086 كه درIndia Office، و جزوOriginal Correspondenceجلد پنجاه و دوم ، يافت مىشود ، نمايندهء كمپانى كه در آن وقت در اصفهان بود از فعاليتهاى بعضى از سوداگران انگليسى در هند شكايت مىكرد و مىگفت اين اشخاص در نتيجهء وارد نكردن كالاى خود از طريق گمبرون و نپرداختن حقوق گمركى حيثيت و اعتبار كمپانى را در چشم ايرانىها لكهدار كردهاند . و همچنين به آنها گفتهاند كه چگونه مىتوانند رأى خود را بر كمپانى و ساير انگليسىها تحميل كنند .
( 5 )Dowgate.