بودند كه تصميم به تلافى گرفتند . براى اين منظور ناوگان خود را به دو دسته كردند : يكى را به سواحل شرقى افريقا و ديگرى را به هندوستان فرستادند . دستهء اول در نزديكى موم بسه « 1 » قشون پياده كرد و آنجا را بعد از دو سال محاصره به تصرف در آورد ؛ « 2 » و دستهء ديگر به محل كار پرتغالىها در مانگالور « 3 » حمله برد و كشتىهاى آنها را آتش زد .
با وجود امتناع كمپانى انگليسى از دخالت در اين قضيه ، دولت ايران به نمايندهء كمپانى در اصفهان پيش نهاد كرد كه اگر كمپانى چند كشتى و تعدادى سرباز براى تصرف مسقط در اختيار ايران بگذارد ، پس از سقوط آن شهر نصف غنايم جنگى به كمپانى داده خواهد شد و همان امتيازاتى را كه در گمبرون داشته تحصيل خواهد كرد . نظر به اين كه كمپانى در آن وقت داراى كشتى و سرباز اضافى نبود ، نماينده جواب مبهمى داد . « 4 » در نتيجهء امتناع انگليسىها و هلندىها ، و ناتوانى پرتغالىها در رساندن كمك مؤثر ، ايرانىها متوسل به فرانسوىها شدند . « 5 »
حال بپردازيم به امور دو كمپانى انگليسى و هلندى در ايران . در سالهاى 1695 و 1696 اوضاع چنان نامساعد بود كه بروس « 6 » نوشت :
« اطلاعاتى كه از گمبرون و اصفهان در اين فصل به دست مىآيد ، دلايل بىثباتى از تجارت در كشورى است كه دولت آن متغير و مستبد است و نمىتوان امور تجارت را جز به مستخدمان و بازرگانانى كه در پيش رفت آن ذى علاقهاند سپرد . » « 7 »
با وجود اين ، امور كمپانى رو به بهبودى نهاد و چنان كه ديديم ، كمپانى در تابستان 1697 تمام فرامين مورد نظر خود را دريافت داشت .
دو سال بعد ، كمپانى مورد عنايات مخصوص شاه واقع گرديد و اين قضيه باعث ناراحتى هلندىها شد . روزى كه شاه از محل كار كمپانى در اصفهان عبور مىكرد ، چنان از وضع ظاهرى آن خوشش آمد ( با آن كه محل مذكور احتياج به تعمير داشت ) كه گفت مايل است از آن ديدن كند . به شرط آن كه طورى بشود كه به مقام و حيثيت او لطمهاى وارد نيايد . پس از آن كه معلوم شد كه شاه عباس اول در هشتاد سال پيش از آن محل ديدن كرده و سابقهاى ايجاد كرده است ، اشكال كار بر طرف شد و شاه با بانوان حرم ، در صبح 4 اوت 24 ژوئيه 1699 ، به آن محل قدم نهاد . بروس بازديد شاه و پذيرايى از او را چنين شرح مىدهد :
هامش
( 1 )Mombasa.
( 2 ) .Bruce , Annals , vo 1 . III . p . 216. مطابق نوشتهء گى ين (Guillain) درDocumeuts sur I' Histoire , la Geographie et Le Commeree de L'Afrique Orientale ( Paris , 1855 )قسمت اول ، ص 511 ، قلعهء موم بسه در 13 دسامبر 1698 سقوط كرد . اين براى بار دوم بود كه اعراب مسقط موم بسه را به تصرف در آوردند .
( 3 )Mangalore.
( 4 )Bruce , Annals , vo 1 . III , p . 216.
( 5 ) . براى نتايج آن - فصل سى و چهارم .
( 6 )Bruce.
( 7 )Annals , vo 1 . III , p . 196.