مىآورند صادر مىشود . فعلا سيصد لنگه بار براى ارسال به شهرى موسوم به كابل واقع در امپراتورى مغول حاضر است . تجارت در اينجا به حدى متزلزل است كه نمىتوانم بهاى كالاها را به طور دقيق عرض كنم . » « 1 »
ويليام لى بعد مىنويسد كه نتوانسته است مقدار زيادى از پارچههاى كمپانى را به فروش برساند . ولى اظهار اميدوارى مىكند كه به محض باز شدن راه هندوستان شرايط بهترى به وجود مىآيد . در پايان نامه مىنويسد : « مجبورم در اينجا لباس ايرانى بپوشم و گرنه نمىتوانم از منزل خارج شوم ، زيرا مردم كه در طى عمر خود حتى يك نفر فرنگى نديدهاند ، تصور مىكنند آدم عجيبى است . » « 2 »
تامس ميجرهم بعد از ورود خود به تبريز در اوايل مارس 1696 ، به اصفهان گزارش داد ولى نامهء او حاوى مطالب جالب نيست . « 3 »
معلوم نيست لى تا چه مدتى در مشهد ماند يا چه كسى به جانشينى او تعيين شد ، ولى كمپانى در حدود بيست سال اشخاصى را در تبريز براى فروش پارچه و همچنين ارسال امتعهء گرانبها به انگلستان ، از طريق تركيهء عثمانى ، نگاه داشت . به اين اشخاص رتبهء محلى نايب كنسول اعطا مىشد . « 4 »
گرفتارىهاى نمايندهء كمپانى در اصفهان محدود به تحصيل ارقام ( فرامين ) و به دست آوردن سهميهء عوايد گمركى گمبرون يا فروش پارچههاى انگليسى نبود . گذشته از اينها ، وى مجبور بود توجه زيادى به تجارت ابريشم معطوف دارد ، زيرا بازرگانان ارمنى تقريبا انحصار خريد و فروش آن را به دست آورده بودند . همچنين قطع تجارت از طريق تركيه در نتيجهء جنگ با فرانسه ، باعث افزايش بهاى ابريشم گرديد . از طرفى دولت ايران در سال 1698 از تهيهء ابريشم خوددارى كرد و فقط به هلندىها اجازهء خريد مقدارى كه مقرر شده بود ، داده شد . اشكال ديگر عبارت بود از تقاضاى مكرر دولت ايران براى كمك عليه اعراب مسقط . « 5 »
كمپانى هلندى هند شرقى ، بر خلاف كمپانى انگليسى ، محل كار خود را از گمبرون به اصفهان
هامش
( 1 ) . نامهء شماره 6285 درOriginal Correspondence، در كتابخانهءIndia Office، جلد پنجاه و دوم .
( 2 ) . اين موضوع را با مطلبى كه سار( Saar )از گمبرون در 1649 مىنويسد مقايسه كنيد . مطابق نوشتهء او انگليسىها و هلندىها مىبايستى لباس ايرانى بر تن داشته باشند . - نوشته او تحت عنوان :
« 1660 - 1644 ،« Reise Von Java , Banda , Ceylan und Persienدر جلد اولReisebesc hreibung von Deutschen Beamten und Kriegsleuten in Dienst der Niederl andischen West - und Ost - Indischen Kompagnien , 1601 - 1797 ( The Hague , 1930 ) , p . 114 .( 3 ) . نامهء ميجر ، شماره در 6375 ، درOriginal Corrspondence، در كتابخانهءIndia Office، جلد پنجاه و سوم يافت مىشود .
( 4 ) . - يادداشت تحت عنوان :« Commerce des Augois [ Sic ] en Perse »، در بايگانى وزارت امور خارجهء فرانسه ، جلد 5 ، ورقb185 .
( 5 ) . بعدا راجع به اين موضوع مطالب ديگرى خواهيم نوشت .