( 1 ) صادرات از ايران : صادرات هلندىها از ايران تقريبا مثل صادرات انگليسىها از اين كشور بود . دولت ايران مجبور بود كه طبق قرارداد منعقد در 1701 ، هر سال صد لنگه ابريشم به آن كمپانى بفروشد . « هر لنگه 408 پوند هلندى وزن دارد » « 1 » ، ابريشمهاى ايران در انواع مختلف بود و بهترين آنها به نام « كدخدا پسند » ذكر شده بود . « 2 » بعد ، ابريشم ناحيهء لاهيجان ، و سپس نوع اردسه « 3 » آن ، كه از شيروان به دست مىآيد ، و از دو نوع ديگر زبرتر بود .
ساير صادرات هلندىها از ايران عبارت بود « 4 » از قالىهاى پشمى ( بيشتر به سيلان و جنوب شرقى آسيا حمل مىشد ) و قاليچههاى زربفت ، مخمل ، پشم بز ( از ناحيهء راور ) ، عنبر ، انقوزه ، مسكوكات عباسى ايرانى « 5 » ، طلا و نقره « 6 » ، شراب قرمز و سفيد شيراز ، پسته ، بادام ، رومپن « 7 » ، روناس و انواع مختلف نيل « 8 » .
( 2 ) واردات ايران : اين واردات شامل پارچههاى مختلف ، حرير ، عاج ، حسن لبه ( عسلبند ) ، روى ، انواع عطر ، فلفل ، هل و چاشنىهاى ديگر و شكر بود .
نظر به اين كه عطر و ادويه در ايران خريدار بسيار داشت و هلندىها فروشندهء عمدهء آن بودند ، توانستند با بهاى گزاف آنها را بفروشند و به اين طريق ثروت كلانى به دست آرند . « 9 »
( 3 ) هلندىها هم مثل انگليسىها ، نه تنها از حمل مسافر ، بلكه از حمل و نقل امتعه بازرگانان ايرانى و ارمنى و هندى ميان ايران و هندوستان ، استفاده مىبردند .
هامش
( 1 )De Bruyn , Travels , vo 1 . 1 , p . 223.
( 2 ) . - فرهنگ لغات دشوار ، تأليف اشتاپل( Stapel )در كتاب 609 .Beschryvinge van de Oostindische Compagnie , p( 3 ) . دكتر اشتاپل در كتاب فوق ، ص 500 ، نوشته است كه اردسه كلمهاى پرتغالى است و معنى آن ابريشم زبرى از شيروان است . اين كلمه را باArdassineلغت فرانسوى مقايسه كنيد كه بر منسوجى از اين ابريشم اطلاق مىشود .
از آقاى داويد دانلپ كه مرا از اقسام مختلف ابريشم آگاه كرد متشكرم .
( 4 ) . بسيارى از اين كالاها صادرات مجددى از هندوستان يا محل ديگرى در شرق بود .
( 5 ) . هر تومان شامل 50 عباسى بود . - تذكرة الملوك ، صفحات 130 - 131 . همچنين - يادداشت اتين پادرى تحت عنوان ،Memoire sur les Monoyes de Perse، بايگانى وزارت امور خارجهء فرانسه جلد پنجم ، ورقb209 .
( 6 ) . طلا و نقره را مخصوصا به دماغهء اميد مىفرستادند . دو كمپانى انگليسى و هلندى مقدار زيادى طلا و نقره به صورت شمش و يا مسكوك صادر مىكردند .
( 7 ) .Rompenبه نوع نامرغوبى از گردوهاى مسقط اطلاق مىشد و از آن زياد صادر مىكردند ( از آقاى داويد دانلپ كه مرا از اين موضوع مطلع كرد متشكرم ) .
( 8 ) . براى انواع مختلف نيل - فرهنگ لغات دشوار تأليف دكتر اشتاپل درPicter van Dam , Beschryvinge , p . 609( 9 ) . گودرو( Gaudereau )در كتاب خود ،Relation I، صفحات 3 - 4 ، تأكيد مىكند كه هلندىها از حمل ادويه به ايران بسيار سود مىبردند .