قابل توجه است كه گزارش سفير تركيه را با نوشتههاى نمايندهء كمپانى انگليسى هند شرقى در گمبرون مقايسه كنيم . وى در 13 / 2 آوريل 1731 به بمبئى چنين گزارش داد :
« در ماه مه 1729 شايع شده بود كه شاهزادهء ايرانى قواى مهمى در مشهد و هرات فراهم آورده است و قصد رسيدن به سلطنت را دارد . افاغنه تا مدتى به اين موضوع توجهى نداشتند و در نتيجهء پيروزىهاى سهل و سادهاى كه در جنگ با ايرانيان به دست آورده بودند چنان از قدرت و امنيت خود و ضعف و جبن دشمنان مطمئن شده بودند كه هيچ تداركى نديدند و خوشبختانه شاهزاده فرصت يافت كه در تمام قسمتهاى ايران تحقيق كند چه اشخاصى نسبت به او وفادار ماندهاند . » « 1 »
اين شايعات و خبر اين كه حسين برادر محمود از قندهار عزيمت كرده است ، « 2 » اشرف را از خواب غفلت بيدار ساخت .
خبر عزيمت حسين به منظور حمله به اشرف بىاساس بود ، ولى گزارش رسيد كه طهماسب و نادر پس از سركوبى افغانهاى ابدالى به سوى اصفهان پيش مىآيند . اشرف كه دچار وحشت و اضطراب شديدى شده بود ، عدهاى را براى تقويت پادگان در قزوين فرستاد و هم چنان كه ويليام كاكل « 3 » ، نمايندهء كمپانى انگليسى هند شرقى مقيم اصفهان و معاونش جان گيكى « 4 » ، مىنويسد :
« پادشاه [ اشرف ] با چند توپ و هر قدر سرباز كه ممكن بود گرد آرد در دوم ماه اوت از اصفهان بيرون رفت و به شتاب به تهران رسيد و در آنجا مدتى صبر كرد كه خانهاى ولايات مجاور به او بپيوندند و سپس عازم سنگان در ولايات خراسان شد . »
فريزر مىنويسد كه تعداد سپاه اشرف در اين وقت در حدود سى هزار نفر بود . « 5 » معلوم نيست چرا اشرف در حملهء به نادر و طهماسب تا آن اندازه تأخير كرد .
وى اگر ضمن جنگ هرات مستقيما به مشهد حمله برده بود ، مىتوانست موقعيت دشمن را سخت به خطر اندازد .
خبر بيرون آمدن اشرف از اصفهان در حدود دو ماه بعد از بازگشت طهماسب و نادر به مشهد به اين شهر رسيد . نادر در گردآورى سرباز و مهمات براى جنگ حياتى و مهمى كه در پيش بود هيچ تأخير روا نمىداشت .
هامش
Suite deis Revoluioun de Perse : Extrait d'une lettre d Ispahan , du May 1429 ( Paris , 1729 )كه نويسندهء آن معلوم نيست .
( 1 )Persia and the Persian Gulf Records , vol . XIV.
( 2 ) . يادداشتهاى روزانهء گمبرون( Gombroon Diary , 13 , 24 oct )( 3 )Cockell.
( 4 )Geekie.
( 5 ) . كتاب نادرشاه ، ص 95 . شيخ حزين ، احوال ، ص 191 ، مىنويسد كه اشرف با عدهء زيادى ملتزم ركاب و قشونى بزرگ حركت كرد .