يادداشتهاى آورامف « 1 » و روايت محمد محسن « 2 » به خوبى بر مىآيد كه علت كشته شدن فتحعليخان كشف نامهء او به ملك محمود بوده و نادر در بر انداختن رقيب خود مسئوليتى نداشته است . نوشتههاى آورامف بيشتر قابل قبول است ، زيرا ظاهرا از آنها مقصود معينى نداشته است و بنابراين مطالب او را مىتوان بىغرض دانست . عجب آن كه ميرزا مهدى نويسندهء شرح حال نادر ذكرى از نامهء خيانت آميز فتحعليخان به ميان نمىآورد و فقط مىنويسد كه چون رئيس طايفهء قاجار از وزراى طهماسب ناراضى بود ، ظاهرا به بهانهء جمعآورى سرباز خواستار مراجعت به استر آباد شد . وزرا از اين موضوع خشنود شدند ، زيرا خود كه نمىتوانستند اقدامى بكنند قضيه را در حضور نادر به گوش طهماسب رساندند . ميرزا مهدى مىنويسد كه نادر عقيده داشت با فتحعليخان به نرمى رفتار شود ، ولى طهماسب بعد از آن كه ظاهرا با اين پيش نهاد موافقت كرد ، در وقتى كه نادر در مجلس مشورتى بود ، دو تن از سربازان را براى كشتن فتحعليخان اعزام داشت . « 3 »
خبر كشته شدن فتحعليخان باعث بهت و حيرت مخصوصا در اردوى قاجار شد و در هرج و مرجى كه بر پا گرديد ، محمد حسن خان « 4 » بزرگترين فرزند فتحعليخان كه كودك يازده سالهاى بيش نبود ، رو به فرار نهاد و به تركمانهاى يموت پناه برد . « 5 »
در وقت كشته شدن فتحعليخان عدهاى از سرداران قاجار بازداشت شدند ولى نه طهماسب و نه نادر نمىخواستند با اين طايفهء نيرومند درافتند و ناچار با آنها به ملايمت رفتار كردند . در 15 ر 4 اكتبر همهء آنها ، به استثناى جمعى كه جريمه شدند ، مورد عفو قرار گرفتند . « 6 »
خبر قتل فتحعليخان باعث خشنودى ملك محمود گرديد كه تصور مىكرد از بين رفتن او قواى دشمن را ضعيف خواهد كرد و از آنجا كه با موفقيت در برابر نادر پاى دارى كرده بود ديگر از او بيمى نداشت . « 7 » از طرف ديگر طهماسب كه از زير نفوذ رئيس طايفهء قاجار آزاد شده بود نسبت به نادر بسيار مهربانى كرد و در امور نظامى اختيارات كاملى به او داد و او را به مقام قورچى باشى منصوب نمود . « 8 »
هامش
( 1 ) . آورامف ، ص 94 .
( 2 ) . زبدة التواريخ ، اوراقb212 ،b223 .
( 3 ) . تاريخ نادرى ، ص 37 . براى يافتن علت احتمالى حذف اين موضوع ، - ضميمهء ششم اين كتاب ، قسمت ششم راجع به ميرزا مهدى .
( 4 ) . آغا محمد خان ، فرزند محمد حسن خان قاجار ، مؤسس سلسلهء قاجاريه ، در سال 1796 تاج گذارى كرد و سال بعد ، به طريقى كه شايسته او بود ، به قتل رسيد .
( 5 ) . زبدة التواريخ ، ورقa223 ؛ روضة الصفاى ناصرى ، جلد هشتم .
( 6 ) . آورامف ،Zapiski، ص 94 ؛ وى مىنويسد كه اين عدهء از طايفهء قاجار روى هم رفته صد هزار روبل جريمه پرداختند .
( 7 ) . تاريخ نادرى ، ص 37 .
( 8 ) . زبدة التواريخ ، ورقb223 . شيخ محمد على حزين ، در احوال ، صفحات 174 - 175 مىنويسد : « رفته رفته .