« حساب مقتولين آن قضيه را علام الغيوب داند . آن مقدار از مشاهير سادات و افاضل و اعيان به قتل رسيدند كه تخمين آن دشوار است ، تا به ساير الناس چه رسد . » « 1 »
اما كشيش عيسوى ، ژان ژوزف ، كه در اواخر محاصرهء شهر در سرداب يكى از خانهها پنهان شده بود ، پس از سقوط شهر از پناهگاه خود بيرون آمد و به دست تركى اسير شد . ولى يكى از كاتوليكها اسب خود را به جاى او داد و وى را آزاد كرد . احمد پاشا وقتى از اين قضيه آگاهى يافت ، فرمان داد كه دارايى او را به وى بازگردانند و خانه و كليسايش را در اختيارش بگذارند . « 2 »
خبر تصرف همدان سه هفته بعد به قسطنطنيه رسيد و طبعا باعث شوق و سرور عمومى شد . « 3 » سلطان نامهاى براى ابلاغ خشنودى خود به احمد پاشا فرستاد و خدمات و زحمات او را در طى محاصره ستود . به اين ترتيب ، تركيه همدان را متصرف شد ، ولى خط مرزى در عهدنامهء تقسيم ايران مورخ 1724 از وسط اين ولايت مىگذشت و آن را دو نيم مىكرد . احمد پاشا توجهى به اين نكته ننمود و بعد از گماشتن قره مصطفى پاشا ، حاكم شهر زور ، به حكومت همدان ، لشكرى را به فرمان دهى ابراهيم پاشا و خانه پاشا بابان مأمور تسخير ناحيهء درگزين و ساير نواحى واقع در نيمهء شرقى ايالت همدان كرد . در اين موارد ، تركها با مخالفت ضعيفى مواجه شدند ، ولى مطابق معمول چون عمليات مدافعان هم آهنگى نداشت ، سربازان ترك بر آنها فايق آمدند .
تركها شهر نهاوند ، واقع در جنوب همدان ، را به تصرف در آوردند و متدرجا بر تمام آن ايالت مستولى شدند ، ولى سبحان وردى خان ، فرزند عبد القاسم خان ، يكى از حكام پيشين همدان مانند كنستانتين كاختى سر به مخالفت برداشت و تركها با حيله او را به اطاعت واداشتند و سپس به قتل رساندند .
در اوت 1724 قواى مختصرى از ايرانىها به فرماندهى لطيف ميرزا فرزند يكى از خواهران شاه سلطان حسين به سوى همدان پيش رفت ، ولى او نيز مثل اسماعيل بيگ به نجوم عقيدهء زيادى داشت و هنگامى كه منجمان گفتند ساعت سعدى براى ورود او به همدان فرا رسيده است ، وى گفتار آنان را باور كرد و به حمله پرداخت ، لكن شكست خورد و به دست تركها افتاد .
سپس وارد همدان شد ، البته نه به طريقى كه پيش گويى شده بود . « 4 »
هامش
( 1 ) . احوال ، ص 751 .
( 2 )A Chronicle of the Carmelites , vo 1 . 1 , p . 579.
( 3 ) . چلبىزاده ، ورقa47 . كلراك مىنويسد ( جلد دوم ، ص 167 ) كه در قسطنطنيه خبر تصرف همدان را با شليك توپ اعلام كردند ( 22 سپتامبر 1724 ) .
( 4 ) -Thomas , « Sommaire des principaux evenements arrives en Perse depuis le mois d Octobre 1724 jusqu'au mois d'Avril 1727 » .( كه توسط كلراك ، جلد دوم ، صفحات 268 - 269 ، نقل شده است ) . همچنين - چلپىزاده ، اوراقb82 .