قليخان ، « 1 » فرزند محمد خان ، به جاى على قليخان « 2 » منصوب و از در اطاعت در آمد ، ولى تركها حكومت را به خانه پاشا بابان ، پسر سليمان پاشا « 3 » ، واگذار كردند .
در اين هنگام تداركات جنگ عليه همدان ديده شد ولى مقدر نبود كه حسن پاشا به تصرف آن نايل آيد ، زيرا در زمستان 4 / 1723 در گذشت . فرمان دهى لشكر و پاشايى بغداد به فرزندش احمد محول شد . « 4 »
در هفتم شوال 1136 ( 29 ژوئن 1724 ) احمد پاشا با قواى فراوان « 5 » به پاى ديوارهاى همدان رسيد . در آن وقت شهر داراى استحكامات بسيار بود : در اطراف آن خندقى عميق قرار داشت كه پشت آن دو ديوار با برج و باروهاى محكم ساخته شده بود . همچنين در آنجا دو قلعه وجود داشت : يكى به نام مصلى در شرق شهر ، « 6 » و ديگرى در قلعه كهنه « 7 » در جنوب غربى آن .
تركها گذشته از آن كه در اطراف شهر سنگر بندى كردند ، در مقابل بلندترين برج و باروها پشتهاى از هيزم برافراشتند . ايرانىها حمله بردند و خواستند آن را درهم ريزند ولى با دادن پنج هزار كشته عقب نشستند . براى بار دوم بىمحابا حمله كردند ولى باز اين بار رانده شدند .
در اين ضمن مهندسان ترك تحت نظارت يك آلمانى فرارى ، تعدادى مين در زير ديوار خارجى شهر منفجر كردند . سربازان ترك از شكافى كه به اين طريق ايجاد شده بود به زحمت گذشتند و ميان دو ديوار موضع گرفتند و براى آن كه از حملات مدافعان مصون باشند ، سايبانى از چوب ساختند و ايرانىها مكرر كوشيدند با افكندن قطعات پارچه آغشته به نفت آن را بسوزانند . « 8 » ولى تركها با چنگك پارچهها را به سوى ديگر مىانداختند .
مدافعان ايرانى از نداشتن توپ در زحمت بودند و ناگزير از كشيش كارملى ، ژان ژوزف ، كه
هامش
( 1 ) . على قليخان در نتيجهء توطئهاى كه در قصر بر پا گرديده بود معزول شد ، - كتاب خطى زبدة التواريخ سنندجى ، تأليف محمد شريف بن مصطفى شيخ الاسلام ، ص 9 ؛Browne MS . G . 18در كتاب خانهء دانشگاه كمبريج ، ورقa204 .
( 2 ) . عباس قليخان سابقا حاكم اردلان بود ، ولى شاه سلطان حسين او را معزول و على قليخان را به جايش منصوب كرد ، -B . Nikitine , « Les Valis d'Ardalan » , Revue du Monde Musulman , vol . xLLx ( march , 1922 ) , p . 86 .( 3 ) . زبدة التواريخ سنندجى ، ورقb204 . براى شجرهء نسب خانواده بابان ، - لانگريگ ، همان كتاب ، ص 348 .
( 4 ) . احمد پاشا در آن وقت 39 ساله بود ، براى شرح حال خانوادهء او - لانگريگ ، همان كتاب ، ص 127 .
( 5 ) . براى جزئيات ، - چلبىزاده ، اوراقb45 -a45 .
( 6 ) . اين قلعه را آغا محمد خان خراب كرد ، ولى آثارى از آن باقى است .
( 7 ) . در محوطهء آن فعلا يك دبيرستان ، يك انبار غله و يك زندان وجود دارد .
( 8 ) . اين نخستين بار نبود كه ايرانىها در جنگ از نفت استفاده مىكردند . سربازان شاپور دوم ، در نبرد با رومىها به فرمان دهى ژوليان مرتد ، تيرهايى به جانب دشمن پرتاب مىكردند كه با نفت آغشته شده بود و قبل از پرتاب آنها را آتش مىزدند . -Ammianus Marcellinus , Rerum Gestarumكتاب سوم ، همچنين -De Regio Persarum Principatu ( Paris , 1599 ) pp . 431 - 2 .