شمال غربى ايران از دريافت كمك از طرف طهماسب مأيوس شده بودند .
در ژوئن 1724 ميلادى ، عارف احمد پاشا با سى و پنج هزار سرباز و توپ خانهء كافى از قارص به قصد حمله به ايروان حركت كرد و براى اين كه در مردم آن ايالت توليد رعب و وحشت كنند ، عده زيادى از آنان ، من جمله بسيارى از ارامنه « 1 » ، را به صورت برده در آورد .
قواى عارف احمد پاشا محاصرهء ايروان را با گلوله باران كردن ديوارها و استحكامات اين شهر آغاز نمود . گذشته از اين ، عمليات مين گذارى در زير نظر يك نفر مهندس اسپانيايى به نام كاردوزو انجام گرفت . « 2 »
بعد از آن كه به اين ترتيب شكافى در استحكامات مدافعان به وجود آمد ، تركها با شجاعت بسيار جنگيدند ، ولى حملات آنها توسط مدافعان دلير دفع شد . در اين جريانات ، به اندازهاى از تركها به خاك هلاك افتاد كه احمد عارف پاشا براى دفن كشتگان مجبور شد تقاضاى متاركهء جنگ كند .
در اين مرحلهء بحرانى ، روحيهء تركها در نتيجهء ورود نيروى امدادى به فرمان دهى پاشاى كوتاهيه تقويت شد و در ششم سپتامبر به شدت حمله بردند ، ولى باز اين بار توفيق نيافتند و جمعى از سربازان كه از تعداد زياد كشتگان مبهوت شده بودند سر به شورش برداشتند ، ولى عارف احمد پاشا از سلطان دستور اكيد داشت كه ايروان را به هر قيمت شده تصرف كند . در اين هنگام دو واقعه روى داد كه باعث دل گرمى سربازانش شد . نخست آن كه نيروى امدادى ديگرى رسيد و دوم آن كه خبر يافتند كه شهرهاى نخجوان و اردوباد به دست فرمان ده ترك ، عبد الله كپرولو پاشا ، حاكم وان ، افتاده است .
در اين ضمن آذوقه و مهمات در شهر به پايان مىرسيد و اميد دريافت كمكى نيز نمىرفت . « 3 »
ناچار فرمان ده ايرانى باب مذاكره با تركها را باز كرد و در نهم محرم 1137 ( 28 سپتامبر 1724 ) شهر را تسليم نمود ، ولى به فرمان دهء مذكور و بقاياى پادگان اجازه داده شد از شهر با احترام بيرون روند . « 4 »
تصرف ايروان پيروزى بزرگى براى تركها محسوب مىگرديد ولى به قيمت گزافى تمام شد زيرا بيش از بيست هزار نفر از سربازان آنها در طى محاصره به خاك هلاك افتاده و عده بيشترى از بيمارى جان سپرده بودند . تلفات ايرانىها از اين تعداد بيشتر بود .
هامش
( 1 ) . براى مصايب ارامنه -Arutunian , Borba , p . 133 .( 2 ) . استانيان ، 30 اوت ، 10 سپتامبر ،State Papers 97 ( London ) , vol . xxv( 3 ) . كنستانتين كاختى لشكرى براى نجات ايروان فراهم آورده بود ، ولى قبل از آن كه در حوالى اين شهر برسد ، رجب پاشا ، حاكم تفليس ، او را شكست داد .
( 4 )Von Hommer , vol . xlv , p . 128.