در اين ضمن ابراهيم پاشا بعد از مدتى اقامت در تفليس به قواى مصطفى پاشا ، حاكم قارص ، و اسحق پاشا ، حاكم چلدر ، پيوسته و مصمم شده بود گنجه را به تصرف در آورد . در ايامى كه تركها مشغول ويران كردن استحكامات دشمن بودند ، شايع مىشد كه كنستانتين كاختى اردوى آنها را غارت كرده است . اين خبر كه صحت نداشت چنان سربازان ترك را آشفته ساخت كه مدافعان ايرانى آنها را تارومار كردند و توپ خانه و باروبنهء آنان را به تصرف در آوردند . اگر چه تركها روز بعد به هم پيوستند و موفق به باز گرفتن توپها شدند ، ولى محاصرهء شهر را با همان شدت سابق ادامه ندادند و مصطفى پاشا اوقات ذى قيمت را به مذاكرات بيهوده با ارامنهء محل و فرمان ده ايرانى شهر تلف كرد . در اين ضمن دولت تركيه كه گزارشهاى بدى دربارهء رفتار ابراهيم پاشا در تفليس دريافت داشته بود او را معزول و عارف احمد پاشا را كه از نزديكان داماد ابراهيم صدر اعظم بود به جايش منصوب كرد ، هنگامى كه به دروغ خبر رسيد كه سر عسكر جديد ، كنستانتين را حاكم گنجه كرده است ، مصطفى پاشا و همكارانش از محاصرهء آن شهر دست برداشتند و به تفليس بازگشتند .
در قسمت غرب ايران حسن پاشا كرمانشاه را گرفت و آماده تصرف همدان شد . « 1 » ولى به استثناى اين نواحى ، تركها در ساير نقاط ايران تا شروع فصل جنگ در 1724 دست به عمليات جنگى نزدند .
با آن كه مدتى از آغاز جنگ گذشته بود ، دولت تركيه ، چنان كه ديديم ، « 2 » به نمايندهء طهماسب ، به نام مرتضى قلى بيگ ، اجازه داد در اكتبر 1723 به قسطنطنيه برود و به حضور صدر اعظم بار يابد . ولى از مذاكرات نتيجهاى به دست نيامد . زيرا نمايندهء طهماسب حاضر نمىشد در ازاى كمك تركها عليه افغانها چند ايالت ايران را به تركيه واگذارد .
در سال 1724 دو هدف عمدهء تركها در شمال شرقى ايران شهرهاى بسيار مهم تبريز و ايروان بود . ايروان استحكامات بيشترى داشت ، زيرا ديوارهاى تبريز در اثر زلزلهء شديد سال 1721 منهدم شده بود . در هر دو شهر پادگان نيرومندى قرار داشت .
در ژوئيه 1723 ، هنگامى كه خطر تركها نزديكتر شد ، طهماسب از تبريز به اردبيل رفت ، « 3 » و شايد اين اقدام او عاقلانه بود . و اگر چه در صورت ماندن در آذربايجان امكان داشت كه
هامش
( 1 ) . - اواخر اين فصل .
( 2 ) . اواسط فصل هفدهم .
( 3 ) . گيلاننتس ، فصل 123 . مطابق نوشته لئو( Leo )درHistory of Armenia( ايروان ، 1946 ) ، جلد سوم ، ص 645 ، طهماسب وقتى از آذربايجان حركت كرد كه محاصرهء ايروان در جريان بود . وى از تبريز به جانب شرق عزيمت كرد و تمام قواى شهر را كه بالغ بر شش هزار نفر مىشد براى حفاظت خود برد . و به اين ترتيب ، تبريز را به سرنوشت خود رها كرد .
در مورد تاريخ تقريبى حركت طهماسب از تبريز ، ظاهرا گفته گيلاننتس درستتر به نظر مىآيد .