وختانگ كه مىديد از طرف تركها اميد كمكى نيست ، از تفليس گريخت ، ولى به قواى آنها حمله نكرد و در عوض دعوت پطر كبير را پذيرفت و با هزار و چهار صد نفر كه شامل چند تن از اعضاى خانوادهء خود او و نيز عدهء زيادى از بزرگان كليسا بود در ماه اوت 1724 وارد روسيه شد . « 1 » و به استثناى دورهاى كه به كمك قواى روس در گيلان از سال 1726 تا 1728 به سر برد ، تا پايان عمر ( 1737 ) در روسيه گذرانيد .
به اين ترتيب ، از صحنهء ايران مرد مأيوس و پريشانى ناپديد شد كه اگر با او به خوبى رفتار كرده بودند ، مىتوانست سلسلهء صفويه را نجات دهد . اگر چه روابط او با پطر كبير دليل خيانت او به شاه سلطان حسين ، پادشاه واقعى او بود ، ولى حق داشت به او و وزرايش بد بگويد . اگر قول و خوشت ، فرزند او ، را بتوان باور كرد ، « 2 » همكارى او با پطر كبير به علل مذهبى بود و با آن كه مثل اكثر اعضاى خاندان خود در بسيارى از موارد براى كسب و حفظ مقام دست از عقايد مذهبى خود شسته بود ، و ليكن قلبا نسبت به مسيحيت ايمان داشت و فورا به آن آيين باز مىگشت .
تعصب مذهبى شيعيان ايران در زمان شاه سلطان حسين باعث تنفر او مىشد و اين فكر را در سر او به وجود مىآورد كه از دربار اصفهان انتظار همكارى نمىتوان داشت . به علاوه ، امكان دارد كه بعد از رفتار اهانت آميز شاه و وزراى ايران ، به ياد خونريزىهاى شاه عباس ، جد شاه سلطان حسين ، در گرجستان افتاده باشد .
وختانگ كه روابط خود را با ايران به كلى قطع كرده بود ، با نهايت تأسف دريافت كه پطر كبير هم نمىتواند تمام نقشههاى خود را اجرا كند و بنابراين موقعيت او ( وختانگ ) در گرجستان متزلزل خواهد بود . در خواست كمك او از تركيه هم از يأس و نوميدى بود و به زودى از عمل خود پشيمان شد .
شايد اگر بخت يارى مىكرد ، وختانگ با آن همه صفات عالى و اخلاق خوب مىتوانست نه تنها به اتباع خود بلكه به ايرانىها نيز كمك كند .
بعد از مرگ وختانگ ، به اتباع او اجازه داده شد يا در روسيه بمانند و يا به گرجستان كه به دست ايرانىها افتاده بود بازگردند . ولى عدهء كمى حاضر به مراجعت شدند . مهاجرت اكثر روشن فكران به روسيه ضربت سختى به گرجستان وارد آورد . « 3 »
هامش
جالب توجه است كه يزه نه تنها به آيين جديد خود وفادار ماند ، بلكه با تركها عليه بكر همكارى كرد . وى تا هنگام مرگش ، كه در تفليس در سال 1727 روى داد ، به آيين تسنن باقى ماند .
( 1 )Wakhusht , loc . cit . pp . 124 - 5 ; Evgeny ( Kiev ) , Georgien , oder , historisches Gemalde von Grusien. ( 2 )Histoire de la Georgie , part 1 , p . 118.
( 3 ) . دكتر لنگ( Lang )از راه لطف توجه مرا به اين نكته معطوف كرد .