بودند . « 1 » چنان كه وقايع نشان داد ، هنگامى كه طهماسب در اواخر سال 1722 در اثر حملات افغانها مجبور شد از قزوين بگريزد ، بهتر بود به لرستان برود و به عليمردان خان فيلى ، حامى باوفا و رهبر نظامى لايق خود ، پناهنده شود و در واقع وقتى در ژوئن 1722 از اصفهان گريخت ، « 2 » مىبايستى چنين كارى كرده باشد .
در آغاز سال 1723 ميلادى طهماسب اميدى به موفقيت نداشت . محمود ، غاصب تخت و تاج ، پاى تخت و نواحى مجاور را در تصرف داشت و پطر كبير دربند و قسمتى از گيلان را اشغال كرده بود و مىخواست باكو را بگيرد و دامنهء متصرفات خود را در ايالات مجاور بحر خزر توسعه دهد . بدتر از همه آن كه تركهاى عثمانى قصد داشتند به ايران حمله كنند .
درست است كه طهماسب پادگان خوب و آزمودهاى در تبريز و ايروان و ساير شهرهاى بزرگ شمال غربى به جاى گذاشته بود ، ولى هنوز به اندازهء كافى سرباز حتى براى محافظت شخص خود گرد نياورده بود . در اين صورت مىبايستى براى متحد ساختن آن نواحى كه هنوز در چنگ دشمن نبود اقدام كند ، ولى متأسفانه از خود رأيى نداشت و چاپلوسان و فتنه جويان و ابلهان نمىگذاشتند تصميم درستى بگيرد . طهماسب مثل پدرش هميشه راه خطا مىرفت ، و به جاى آن كه با وختانگ كنار بيايد ، بيشتر با او مخالفت كرد ، و چون شنيد كه اين شخص با پطر كبير مكاتبه مىكند ، به سخنان غرض آلود كنستانتين سوم ( محمد قليخان ) ، اهل كاخت ، كه در دربار او بود ، گوش فرا داد . در نتيجه وختانگ را از مناصبش معزول كرد و كنستانتين ، رقيبش ، را به جاى او نشاند . « 3 » طولى نكشيد كه نتايج ناگوار اين عمل ظاهر شد .
همچنين طهماسب با ارامنه ، مخصوصا ساكنان قپانات « 4 » ، يعنى ناحيهء كوهستانى واقع در شمال اردوباد ، احمقانه رفتار كرد و چنان مبالغ گزافى از آنها گرفت كه سر به شورش برداشتند . « 5 » كنستانتين بعد از آن كه به عنوان پادشاه كارتيل و والى گرجستان انتخاب شد ، از تبريز حركت كرد . وختانگ كه امر او را نمىپذيرفت در « قزاق » در جنوب شرقى تفليس به او حمله كرد و در حالى كه از جلو او مىگريخت به پاى تخت وارد شد . ولى كنستانتين در نتيجهء رفتار خيانت آميز
هامش
( 1 )Krusinski , p . 186.
( 2 ) . - اواسط فصل سيزدهم اين كتاب .
( 3 ) . براى توطئههاى عليه وختانگ در دربار طهماسب ، -Sekhnia Chkheidze , Histoire de Georgie , vo 1 . 11 , part 11 , p . 37 ; Peyssonnel , Essai dur les Troubles atuels de Perse et de Georgie , p . 63 .( 4 ) . مأخوذ از كلمهء ارمنى كاپان يعنى گردنه .
( 5 ) . چنان كه بعدا خواهيم ديد ، در ارمنستان ايران نهضتى به منظور پيوستن به روسيه وجود داشت . رهبران اين نهضت كه در ابتدا مخالف تسلط سلسلهء صفوى بودند ، بعد از آن كه تركها به شمال غربى ايران حمله بردند ( 1723 ) با تركيهء عثمانى در افتادند .