مىگرديد . حتى اعتماد الدوله يا وزير اعظم در مواردى مىديد كه اختيارات او به وسيلهء متصديان جزء محدود مىشود . ثالثا در طى سلطنت شاه سليمان ( 94 - 1666 ) نظارت بر امور تقريبا به عهدهء خواجه سرايان دربار محول شده بود . « 1 »
اعتماد الدوله وزير عمده و مهمترين مشاور شاه و عامل اصلى اجراى فرامين او بود و رياست شوراى سلطنتى را كه شامل رؤساى لشكرى و كشورى و مذهبى بود به عهده داشت .
همچنين امور خارجه از نظر او مىگذشت و تمام انتصابات رسمى با صواب ديد او انجام مىگرفت و رياست « ممالك » يا ولايات دولتى با او بود و به كمك مستوفى الممالك كه خزانهدار آن ولايات بود امور مالى آنها را اداره مىكرد .
بعد از اعتماد الدوله چهار نفر به القاب قورچى باشى ، قوللر آقاسى ، تفنگچى باشى و توپچى باشى از امراى دولت صفوى بودند .
در امور مذهبى شيخ الاسلام مهمترين مرجع به شمار مىرفت ، تا آن كه در اوايل سلطنت شاه سلطان حسين منصب ملا باشى يا رياست تمام روحانيان ايران به وجود آمد . ديوان بيگى بر امور قضايى كشور نظارت مىكرد ولى در بعضى موارد مجبور بود با ساير اعضاى عالى رتبه همكارى كند .
از مناصب مهم ديگر ، يكى منصب مستوفى الممالك بود كه مختصرا در بالا به آن اشاره كرديم ؛ و ديگرى مقام ناظر بيوتات سلطنتى بود كه به كارگاههاى شاهى رسيدگى مىكرد ؛ سوم مستوفى خاصه يا خزانهدار املاك سلطنتى ؛ چهارم ايشيك آقاسى باشى كه رييس تمام يساولان و قاپوچيان و مسئول نظم و ترتيب مجلس شاه بود ؛ « 2 » و همچنين مهمان دار باشى كه از ميهمانان شاه پذيرايى مىكرد و سفيران بيگانه را به حضور او مىبرد و وسايل زندگى و اقامت ايشان را در ايران فراهم مىساخت .
بعد از اعتماد الدوله كه ادارهء امور « ممالك » يا ولايات دولتى با او بود ، دستهء ديگرى از اعضاى عالى رتبه وجود داشت و اين اشخاص به ترتيب والى ( نايب السلطنه ) ، بيگلربيگى ( استاندار ) ، قلبيگى ، خان و سلطان بودند كه نواحى و شهرهاى كوچك را اداره مىكردند .
به والى عنوان امير سرحد اطلاق مىشد . وى شبيه مرزبان در ادوار گذشته بود . امراى سرحدى به ترتيب اهميت از اين قرار بودند : والى عربستان ، والى لرستان ، والى گرجستان و والى اردلان يا كردستان . « 3 » رييس طايفهء نيرومند بختيارى اگر چه عنوان فوق را نداشت ولى بعد از والى اردلان به شمار مىآمد .
هامش
( 1 ) . - تعليقات استاد مينورسكى بر كتاب ذى قيمت تذكرة الملوك ، ص 111 .
( 2 ) . تذكرة الملوك ، صفحات 47 و 118 .
( 3 ) . بعدا دربارهء والىها مطالب بيشترى خواهيم گفت .