مادهء 4 - ميان دو كشور هميشه دوستى برقرار خواهد بود و مردم اين دو مملكت حق خواهند داشت به كشور يك ديگر بروند و هر مدت كه مىخواهند در آنجا اقامت گزينند . ميان روسيه و ايران آزادى تجارت برقرار خواهد شد .
مادهء 5 - دشمنان و دوستان روسيه به عنوان دشمنان و دوستان ايران محسوب خواهند شد و بالعكس . « 1 »
ترديدى نيست كه اسماعيل بيگ اين معاهده را تحت فشار امضا كرد و چون از طهماسب اختيارات كامل براى عقد معاهده با روسيه داشت ، امضاى آن ظاهرا جنبهء قانونى به تجاوزات پطر در شمال ايران مىداد . « 2 » بنابراين ، تزار پس از انعقاد آن بسيار شاد شد .
اسماعيل بيگ بعد از مراجعت از روسيه دريافت كه طهماسب نه تنها عهد نامه را قبول ندارد ، بلكه او را خاين مىداند . « 3 » و چون بر جان خود بيمناك شد فورا خود را تحت حمايت روسيه قرار داد و به حاجى طرخان رفت و تا پايان عمر ، يعنى تا بيست سال بعد ، در آن شهر از دولت روسيه مستمرى گرفت .
چند ماه بعد از انعقاد عهدنامه ، پطر شاه زاده بوريس مشرسكى « 4 » را جهت تصويب آن نزد طهماسب فرستاد . مأموريت او كاملا بىنتيجه بود ؛ وى حتى ضمن حركت به سوى ايران و خروج از اين كشور مورد سوء قصد واقع شد . ضمنا پطر بدون آن كه منتظر تصويب عهد نامه باشد ، لواشف را به حكومت گيلان منصوب كرد . بعدا در سال 1724 آورامف براى ديدن طهماسب به اردبيل رفت تا او را به تصويب عهدنامه ترغيب كند ، ولى او نيز توفيق نيافت . « 5 »
بعد از انعقاد عهد نامه ، مردم گيلان چنان نسبت به روسها بدرفتارى كردند كه ژنرال
هامش
( 1 ) . براى متن اين عهدنامه - 9 - 185T . Yuzefovich , Dogovori Rossii Vostokom pp .دومون ترجمهاى از آن به دست داده است ، در كتابCorps universel Diplomatique du Droit des Gens ( Amsterdam , 1731 ) , vo 1 , II , pp . 75 - 6اين ترجمه توسط ماتلى ( همان كتاب ، جلد سوم ، صفحات 271 - 275 ) به انگليسى خلاصه شده است و كلراك هم آن را به فرانسه ( جلد دوم ، ص 129 ) در آورده است . هنوى نيز ترجمهاى به زبان انگليسى از خلاصهء ترجمهء كلراك ( بدون ذكر مأخذ ) تهيه كرده است ، - جلد سوم ، ص 181 كتابش تحت عنوان :An Historical Account of The British Trade over the Caspian sea .( 2 ) . اين نخستين بار نبود كه روسيه براى تحميل شرايط خود بر ايران از ضعف اين كشور استفاده مىكرد . ( در عصر ما نظير اين سياست روى داده است . در سالهاى 1946 / 1947 دولت شوروى به شيوهاى متوسل شد كه رفتار پطر كبير را به خاطر مىآورد و آن به منظور مجبور كردن ايران به امضاى موافقت نامهء ايران و شوروى بر سر مسئلهء نفت بود . جالب توجه اين است كه ايران در اين وقت نيز اين موافقت نامه را نپذيرفت . - كتاب استاد لنچافسكى( Lenczowski ) Russia and The West in Iran , 1918 - 1948 . ( Ithaca , New York , 1949 ) , - pp . 296 - 300 , 309 - 12( 3 )Soimonov , loc . cit . p . 360 ; Butkov , Materiali , vol . I , p . 55. ( 4 )Mescherski.
( 5 )Butkov , vo 1 . I , p . 55.