خرابىها را تعمير كند . با وجود اين ، ايرانىها مدت چهار روز با شجاعت از خود دفاع كردند ، و سرانجام ، ماتيو شكين پيغامى به آنها فرستاد و اصرار كرد كه براى جلوگيرى از خون ريزى بيشتر دست از مقاومت بردارند . ايرانىها هم پرچم سفيد بر افراشتند و روسها را به شهر راه دادند . اتفاقا در اين وقت مهمات روسها تقريبا به پايان رسيده بود و آنها از تمام شدن محاصره خشنود شدند . « 1 »
پطر كبير از شنيدن خبر تصرف باكو بسيار شاد شد و گفت كه فتح اين شهر به منزلهء كليد تمام دشوارىهاى اوست .
قوايى كه روسها به عنوان پادگان در باكو به جاى گذاشتند ، در دو كاروان سراى سنگى ، كه شبيه كاروان سراى رشت بود ، براى مصون ماندن از تعرض دشمن اقامت كرد . در زمان اشغال شهر توسط روسها به هر افسر و سرباز پادگان روزانه مقدارى نفت از منابع محلى داده مىشد و بقيهء آن به نفع دولت روس به فروش مىرفت و به اين طريق ساليانه بيش از بيست هزار روبل عايد آن دولت مىشد . « 2 »
چنانكه گفتيم ، اسماعيلبيگ ، سفير طهماسب ، در 21 اوت 1723 به سن پترزبورگ رسيد و با احترامات معموله پذيرفته شد . اهميتى كه پطر به مأموريت او مىداد از اينجا معلوم مىشود كه چهار روز بعد از ورودش او را پذيرفت . اسماعيل بيگ نامهء طهماسب را به گولوكين « 3 » صدر اعظم داد و حاشيه جبه تزار را بوسيد و پطر هم از احوال شاه سابق جويا شد . اسماعيل بيگ كه فكر مىكرد محمود شاه سلطان حسين را كشته است ، از تذكر نام او چنان متأثر شد كه به گريه افتاد و نتوانست پاسخى بدهد . سپس مذاكرات به منظور بستن معاهدهاى ميان ايران و روسيه صورت گرفت . نمايندهء روسها ، به نام استرمان « 4 » ، از اهالى وستفالى و شخص بسيار لايقى بود . نمايندهء تيره بخت ايرانى چنان موقعيت بدى داشت كه مجبور بود عملا به تمام تقاضاهاى روسها تن در دهد . بنابراين ، خاتمه دادن به مذاكرات آسان بود و در 12 يا 23 سپتامبر 1723 عهد نامهاى كه شامل يك مقدمه و پنج ماده بود به امضا رسيد .
مادهء 1 - تزار به طهماسب قول داد كه با او متحد شود و دشمنان را از كشورش براند . همچنين قرار شد لشكرى به ايران بفرستد تا آنها را تارومار كند .
مادهء 2 - در عوض طهماسب متعهد شد كه شهرهاى در بند و باكو و متعلقات آنها و همچنين ايالات گيلان و مازندران و استر آباد را براى هميشه به روسها بدهد .
مادهء 3 - از آنجا كه روسها نمىتوانستند اسب و ملزومات براى سپاهيان خود در ايران بفرستند ، ترتيباتى براى خريد آنها به قيمت عادلانه داده شد .
هامش
( 1 ) . شرح محاصره و تصرف باكو متكى بر نوشتهء سويمونف در« Tage - Buch »، صفحات 321 - 326 است . ولى نوشتههاى بوتكوف ، سولويف ، كلراك و ماتلى نيز مورد استفادهء ما بوده است .
( 2 )Soimonov , « Tage - Buch » II , p . 335.
( 3 )Golovkin.
( 4 )Ostermann.