هر دو قسمت جزء آذربايجان بود ) و زير نظر يك بيگلربيگى كه مركز حكومت او در شماخى بود ، اداره مىشد . در اين ايالت قسمت كوچك داغستان در داخل مرز ايران قرار داشت و شهر مهم و مستحكم در بند در آنجا بود و توسط يك نفر حاكم اداره مىشد . از شمال دربند به بعد از حدود اختيارات دولت ايران متدرجا كم مىشد . لزگىها و ساير طوايف كوهستانى از قوانين ايران اطاعت نمىكردند .
4 - جمعيت ايران
در اواخر عهد صفوى ، مردم ايران مثل امروز از نژادهاى گوناگون بودند و زبان و آداب و رسوم آنها با يك ديگر فرق داشت . از يك طرف عدهاى در شهرها و دهكدهها ساكن و از طرف ديگر جمعى چادرنشين بودند . تاجيكها كه بايد كردها را نيز جزء آنها به شمار آورد از نژاد آريايى و در اكثريت بودند . همچنين عدهء زيادى ترك و تركمن و عرب و بلوچ و براهويى و افغانى و گرجى و ارمنى و نيز جمعى كليمى و صابى در اين كشور اقامت داشتند . اكثر تركها و تركمنها از اخلاف طوايفى بودند كه دسته دسته از امپراتورى عثمانى آمده و از شاه اسمعيل اول ، مؤسس سلسلهء صفويه ، پشتيبانى كرده بودند . عدهء ديگرى از نژاد ترك مانند طوايف افشار و قشقايى قبل از دورهء صفويه به ايران آمده بودند . در قفقاز نژادهاى مختلفى وجود داشت ، و به اضافهء لزگىها و ساير طوايفى كه در نواحى كوهستانى داغستان به سر مىبردند ، گرجىها و ارامنه نيز در اين منطقه مىزيستند .
گرجىها طبعا در ممالك خود ، يعنى كارتيل و كاخت ، زندگى مىكردند ، ولى بسيارى از آنها به خدمت نظام ايران در آمدند و بدين ترتيب در آن كشور پراكنده شدند . به علاوه ، در گذشته به اندازهاى از گرجىها به اسارت گرفته شده بودند كه خون گرجى در خانوادهء سلطنتى و طبقات حاكمه وجود داشت . گرجىها عيسوى ولى اكثر آنها پيرو آيين ارتدوكس بودند . هنگامى كه شاه مقامى به يكى از بزرگان آنها تفويض مىكرد ، وى بدون اكراه اسلام مىآورد ولى به آسانى به آيين ديرين خود باز مىگشت . ارامنه پيرو كليساى گرگوريان بودند كه مطابق تصميم مجمع كالسدون « 1 » از مسلك ارتدوكس جدا شده بود . ارامنه بيشتر در ولايت چخور سعد اقامت داشتند ولى عدهء زيادى از آنها در جلفاى اصفهان و عدهء كمترى در همان و ساير شهرها مقيم بودند . فقط گروه كوچكى از لزگىها و ساير طوايف داغستانى كه تقريبا بدون استثنا سنى بودند از اتباع ايران به شمار مىرفتند . در ايران اسما طوايف قيتاق و قراقيتاق به رهبرى « اوسمى » يا رييس و طايفهء قموق تحت فرمان شمخال زندگى مىكردند . سابقا طايفهء قموق جزء طايفهء نيرومند
هامش
( 1 ) .Chalcedon