هنگامى كه قاصد امان الله محمود را از فاجعهء قزوين آگاه كرد ، محمود ترسيد مبادا اين اخبار مردم اصفهان را تحريك و تحريض كند كه مانند قزوينىهاى شجاع عليه او شورش نمايند .
بنابراين ، به دروغ شايع كرد كه امان الله بر طهماسب غالب شده و او را اسير كرده است . سپس فرمان داد جشن عمومى بر پا كنند و شهر چراغانى شود . « 1 »
در ظهر روز بيست و چهارم ژانويه ، وقتى امان الله با بقاياى لشكر خود به اصفهان بازگشت ، همگى در كمال وضوح ديدند كه وى پيروز نشده است . بنابراين ، امكان شورش مردم وجود داشت و محمود براى آن كه از اين حادثه جلوگيرى كند ، تصميم گرفت كه مردم را سخت بترساند .
شب همان روز ، تمام وزرا و اعيان و اشراف ايرانى را به بهانهء آغاز مذاكره با طهماسب به دربار خواند . « 2 » و آنها كه نسبت به اين دعوت بدگمان نبودند حضور يافتند ، ولى ناگهان سربازان افغانى بر سر آنها تاختند و همگى به استثناى محمد قلى خان اعتماد الدوله را از دم تيغ گذراندند . علت اين كه اين شخص جان به سلامت برد اين بود كه دو نفر افسر غلجايى از محمود خواهش كردند جانش را ببخشد ، زيرا عدهاى از افاغنه را از چنگ مردم قزوين نجات داده بود . محمود نه تنها اين خواهش را پذيرفت بلكه محمد قلى خان را در مقام خود باقى گذاشت .
كشيش الكساندر اهل مالابار « 3 » در ساعتى كه قتل عام انجام گرفت ، در بنگاه هلندىها در نيم ميلى قصر بود . مىگويد : « اين واقعه باعث سر و صداى وحشت آور و آه و فرياد غم انگيزى شد ، و چون من در باغ هلندىها بودم آن را شنيدم . اگر چه چنين آه و فريادى در دل شب وقتى كه افاغنه به خانهء مردم مىريختند و آنها را مىكشتند گاهى شنيده مىشد ، ولى در آن ساعت مات و مبهوت شديم و نمىدانستيم چه علتى دارد . روز بعد اجساد اعيان و اشراف و غلامان پادشاه با پشت عريان در مقابل قصر انداخته شد تا همه انتقام خونينى را كه محمود ظالم كشيده بود ببينند . » « 4 » به درستى معلوم نيست چند نفر در اين واقعه به قتل رسيدند ، زيرا در ميان مورخان اختلاف فراوانى وجود دارد . « 5 »
محمود كه به اين كشتار قناعت نكرده بود ، فرمان داد فرزندان كشتگان را نيز به قتل برسانند .
هامش
( 1 )Clairac , vol . 11 , p . 57 ..
( 2 ) . گيلاننتس ، فصل 57 ؛ كلراك ، جلد دوم ، ص 60 ؛ كروسينسكى ، ص 263 ، مىنويسد كه محمود وزرا و اعيان را به مجلس ضيافتى فرا خواند ، ولى ظاهرا اين موضوع درست نيست .
( 3 )Malabar.
( 4 ) . -Royal Central Asian Journal , vo 1 . XXIII , part 4 , p . 651، نمايندهء كمپانى انگليسى هند شرقى ، در نامهء مورخ 20 ژوئن - 1 ژوئيه 1723 ، كه به لندن فرستاد ، دربارهء اين قتل عام چنين مىنويسد : « شبى كه امان الله از قزوين بازگشت ، اعلى حضرت تمام امرا و اعيان ايرانى را به سان دعوت كرد ، و ناگهان فرمان داد همگى را گردن بزنند و املاك آنها را تصرف كنند و اعضاى خانوادهء آنها را به صورت كنيز و غلام در آورند . با ارامنه و بانيانها هم به اين ترتيب رفتار شد . خلاصه هيچ كس در اين شهر از خشم اين مير غضبان در امان نمانده است . »
( 5 ) . گيلاننتس ، فصل 57 ، تعداد كشتگان را 148 مىداند ، ولى كروسينسكى ، ص 263 ، آن را در حدود 300 مىداند .