فصل پانزدهم حملهء پطر كبير به ايران
به درستى نمىتوان گفت پطر كبير چه وقت به فكر حملهء به ايران افتاد . چنان كه ديديم ، « 1 » وى سالها قبل از حمله به ايران ، سه نقشه در سر داشت : 1 - برقرار كردن يك راه امن تجارى ميان روسيه و هندوستان از راه درياى خزر و از آنجا از طريق خيوه و بخارا يا ايران ؛ 2 - نظارت كامل بر تجارت ابريشم ايران ؛ « 2 » و 3 - به دست آوردن تفوق در درياى خزر ( اين نقشهء آخر مستلزم اجراى دو هدف ديگر بود ) . معلوم است كه پطر لااقل از سال 1715 يعنى از وقتى كه به ولينسكى دستورهايى دربارهء مأموريت او به اصفهان داد ، نقشهء حمله را در سر داشت . « 3 » همچنين پيداست كه مىدانست تا وقتى از گرفتارىهاى جنگ با سوئد خلاص نشود ، امكان اجراى اين نقشه را نخواهد داشت .
پطر هنگامى كه گزارش ولينسكى را دربارهء اوضاع خراب ايران شنيد ، در تصميم خود راسختر گرديد . چنان كه گفتيم ، تزار ولينسكى را به حكومت حاجى طرخان منصوب كرد تا از وقايعى كه در ايران مىگذرد آگاه باشد . همچنين به وى امر كرد كه اطلاعات لازم را دربارهء سواحل درياى خزر و شرايط لشكركشى در شمال ايران گرد آورى كند . به علاوه ، نه تنها پطر كبير در سال 1718 از وختانگ وعدهء مساعدت و همكارى دريافت داشت ، بلكه سال بعد شمخال عادل گراى ترخويى سر به اطاعت او نهاد . « 4 » و اين وعدههاى اميد بخش ، پطر را بيشتر تشويق كرد .
ولينسكى در سال 1720 به مقر حكومت خود در حاجى طرخان رسيد . قبل از اين تاريخ
هامش
( 1 ) . - اواسط فصل پنجم دربارهء روابط ايران و روسيه .
( 2 ) . - اوايل فصل نهم .
( 3 ) . - اواخر فصل نهم .
( 4 ) .Butkov , Materiali dlya novoy Istorii Kavkaza , vo 1 . 1 , p . 10براى دانستن نسب عادلگراى -Berezin , Puteshestvie Po Dagestanu i Zakavkaz'yu , p . 77 .