نمايندهء كمپانى هند شرقى انگليسى مطالبى بنويسم : « اين منظرهء خونين تا آغاز اين ماه « 1 » به طول انجاميد . وقتى اميد كمك قطع شد و قسمت اعظم شهر يا ويران و يا پر از اجساد مردگان گرديد ، عهد نامهاى براى استقرار صلح تنظيم شد . ولى خواه مواد عهدنامه پذيرفته نشد و خواه تصرف تاج و تخت كافى نبود ، مذاكرات ديرى نپاييد . يكى از شرايط گستاخانهء محمود اين بود كه پادشاه به اردوى او برود و جان و تاج خود را در اختيار او بگذارد . ايرانىها هم مجبور شدند به اين خواستههاى آمرانه و دشوار تن در دهند . در دوازدهم اين ماه « 2 » ، پادشاه ايران هنگام صبح در نزديكى دروازهء قصر بر اسب نشست و بدون كمترين زينت سلطنتى مثل مرد فقير و مأيوسى به راه افتاد . عدهاى نيز با حالت افسرده مثل تشييع كنندگان در التزام ركاب او بودند . » « 3 »
هنگامى كه پادشاه تيرهبخت براى ديدن دشمن مىرفت ، مشتى از مردم در كنار دروازههاى قصر سلطنتى ايستاده بودند . در ميان آنها جان فراست ، « 4 » كشيش وابسته به كمپانى انگليسى هند شرقى ، و ماتيوس فان لايپزيگ « 5 » ، حساب دار كمپانى هلندى هند شرقى ، ديده مىشد . شاه قبل از آن كه از شهر بيرون برود فرمان داد سه شتر باقى مانده را بكشند و گوشت آنها را ميان مردم قحطىزده تقسيم كنند . سپس در حالى كه اشك از گونههاى او سرازير بود ، نماز گزارد . « 6 »
به اين ترتيب ، محاصرهء اصفهان به پايان رسيد . اگر از تاريخ محاصره شدن كامل آن تا اواخر آوريل 1722 حساب كنيم ، بالغ بر شش ماه مىشود . « 7 » به درستى نمىتوان گفت چند هزار نفر از گرسنگى و بيمارى تلف شدند . ظاهرا بيش از بيست هزار نفر در جنگ به خاك هلاك افتادند ، ولى لااقل چهار برابر آن عده از گرسنگى و طاعون جان سپردند . « 8 »
اصفهان ، بعد از ضربتى كه غلجايىها بر آن وارد آوردند ، ديگر قد علم نكرد . جمعيت آن كه در روزگار فرمان روايى پادشاهان بزرگ صفوى در حدود ششصد و پنجاه هزار نفر بود نه تنها در اثر مرگ و مير در طى محاصره بلكه در نتيجهء مهاجرت مردم به كلى تقليل يافت . بعد از دورهء كوتاه فرمان روايى افغانها ، نادرشاه پاى تخت را به مشهد انتقال داد و اصفهان از آن تاريخ تاكنون ، با وجود موقعيت مركزى و هواى سازگار و مزاياى ديگر آن ، پاى تخت ايران نبوده است . جيمز موريه كه در اوايل قرن نوزدهم از اين شهر ديدن كرد ، دريافت كه وسعت سابق آن چنان كم شده
هامش
( 1 ) . نظر به اين كه كمپانى انگليسى هند شرقى تاريخ را طبق شيوهء قديمى( Old Style )ذكر كرده است ، اين تاريخ مصادف با 11 اكتبر 1722 مىشود .
( 2 ) . 23 اكتبر .
( 3 ) . نامهء مورخ 31 ر 20 اكتبر 1722 درPersia and the Persian Gulf Records , vo 1 , XIV( 4 )John Frost.
( 5 )Mattheus Van Leipzig.
( 6 ) . - گيلاننتس ، فصل سى و سوم .
( 7 ) . مطابق گفتهء محمد محسن ( زبدة التواريخ ، ورقb207 ) ، محاصره هفت ماه و بيست روز به طول انجاميد . و در اين صورت بايد گفت محاصره در دهم مارس شروع شد ، در صورتى كه زود است .
( 8 ) . محمد محسن ( زبدة التواريخ ، ورقb207 ) عدد مردگان را 000 / 80 نفر ذكر مىكند .