گنديده و پوست درختان و حتى فضلهء چهار پايان را جمعآورى مىكردند و مىخوردند . در نتيجه عدهء زيادى از آنها در اثر غذاى ناسازگار و گرسنگى بيمار شدند و مردند . الكساندر كشيش مىنويسد كه در اواخر ماه « شمشير گرسنگى چنان تيز شد كه وقتى بيمارى مىمرد ، دو سه نفر بىدرنگ گوشتهاى گرم او را كنده بدون فلفل يا چاشنى مىخوردند ؛ و اگر پسر يا دختر جوانى ديده مىشد آنها را براى سد جوع به داخل منازل مىكشاندند و مىكشتند » . « 1 » گذشته از اين ، گوشت انسان اغلب در دكانها به اسم ديگر فروخته مىشد .
حتى خود شاه مجبور شد گوشت شتر و اسب بخورد . عاقبت كار به جايى رسيد كه توانگران نيز قادر نبودند احتياجات خود را بر طرف كنند ، زيرا غذايى براى خريد در شهر يافت نمىشد . در نتيجه پول ارزش خود را از دست داد . وقتى مرد متمولى مىمرد ، كسى حاضر نمىشد او را دفن كند . روزى در اواخر محاصره ، محمد محسن ، نويسندهء كتاب زبدة التواريخ ، با عدهاى خانهها را براى كشف مواد غذايى بازرسى مىكرد و ناگهان در سرداب يكى از بازرگانان معروف چهارده كيسه يافت كه هر كدام صد من تبريزى وزن داشت . محمد محسن و همراهانش با شوق و ذوق تمام كيسهها را شكافتند ولى ديدند كه حاوى عباسىهاى جديد است ؛ « 2 » لذا با خشم و عصبانيت كيسهها را به جا گذاشتند و به تجسس در جاى ديگر پرداختند . « 3 »
محمد على حزين كه چند روز پيش از سقوط اصفهان از اين شهر گريخت ، مشاهدات خود را چنين شرح مىدهد : « به غير از كتاب خانه ، چندان چيزى در منزل من باقى نمانده بود ؛ و با وجود بىمصرفى ، قريب به دو هزار مجلد كتاب را نيز متفرق ساخته بودم و تتمهء در آن خانه به غارت رفت . القصه در اواخر ايام محاصره ، مرا بيمارى صعب عارض شد و هر دو برادر و جده و جمعى از مردم خانه در گذشتند و آن منزلى خالى شده منحصر به دو سه كس خادمهء عاجز شد تا آن كه بيمارى من رو به انحطاط نهاد . » « 4 »
هر چه محاصره بيشتر طول مىكشيد ، اوضاع وحشت انگيزتر مىشد . خيابانها پر از اجسادى بود كه كسى نمىخواست آنها را دفن كند و اگر هواى سالم و سازگار اصفهان نبود ، تعداد اشخاصى كه از طاعون مردند به مراتب بيشتر مىشد . « 5 »
اگر چه اصفهان دقايق غم انگيزى مىگذرانيد ، ولى باز در آخرين ساعت اميد نجات مىرفت .
هامش
( 1 ) . -Royal Central Asian Journal , vo 1 . XXIII , pp 648 - 9همچنين - داگ رجيستر ، 24 اوت ؛ گيلاننتس ، فصل 28 ؛ گزارش پادرى در شيراز ، مورخ 9 دسامبر 1722 ، بايگانى وزارت امور خارجهء فرانسه ، جلد ششم ، ورقb223 ؛ و نيز - نامههاى ژروم فرانسيس پيروسينت ژوزف و ژوزف دوروئى ، كشيشان عيسوى كه در مجلهءMercure de Franceدر تاريخ سپتامبر 1726 و ژانويه 1727 چاپ شده است .
( 2 ) . وزن يك عباسى يك مثقال بود . هر تومان شامل 50 عباسى بود .
( 3 ) . زبدة التواريخ ، ورقb208 .
( 4 ) . احوال ، ص 123 .
( 5 ) . كروسينسكى ، ص 251 .