يك ديگر نشدند . در نتيجه ، هيچ كس كارى از پيش نبرد . « 1 »
اما بختيارىها گرفتارى زيادى براى محمود به وجود آوردند و در يك مورد يكى از افسران عالى رتبهء او را اسير كردند ، ولى محمود موفق شد از رسيدن آنها به اصفهان جلوگيرى كند .
ملك محمود كه شخص جاه طلب و نادرستى بود ، فقط مىخواست از اوضاع آشفتهء ايران استفاده كند . وفادارى او نسبت به شاه مورد ترديد است ، زيرا دو سال قبل از اين جريانات ، سر به شورش برداشته بود و در اين موقع عجله و شتابى براى نجات پادشاه خود نشان نمىداد و شايد مىخواست بداند از شاه سلطان حسين و محمود كدام يك پيروز خواهد شد .
هر روزى كه مىگذشت ، مصيبت اصفهانىها بيشتر مىشد . نمايندهء كمپانى انگليسى هند شرقى چنين گزارش داد : « از تاريخ آخرين نامهء خود معاملهاى انجام ندادهايم . مصائب ما در نتيجهء قحطى رو به شدت نهاده است و اخبارى باور نكردنى دربارهء كمكها و جنگها متناوبا مىرسد . ادامهء غير مترقبهء مصائب باعث نگرانى شديد ما شده است . مىترسيم در اينجا عاقبت غمانگيزى داشته باشيم و تمام دارايى و تجارت ما در اين محل از ميان برود . نان و آرد كه سابقا يك من دو شاهى و چهار غاز « 2 » فروخته مىشد ، حالا هر من شاه آن به 50 شاهى رسيده است .
قيمت برنج منى 65 شاهى ، و جو يك من 24 شاهى ، و گندم 42 شاهى ، و كره 170 شاهى ، و گوشت گوسفند 48 شاهى ، و گوشت گاو 40 شاهى شده است . و طورى است كه پول ما به آخر رسيده است . آذوقهاى كه در اول حملهء دشمن جمع كرديم براى سه ماه ما كافى بود ولى حالا تمام مصرف شده است و محاصره هم ادامه دارد ، و نه تنها ما بلكه تمام اروپائىهايى كه در همسايگى ما هستند مأيوس شدهاند ، زيرا در جرياناتى كه سابقا ديده بودند هرگز فكر نمىكردند كه تاج و تخت ايران به اين آسانىها واژگون شود و به دست پنج هزار نفر از اتباع ايران بيفتد ، و آن هم بعد از جنگهاى افتخارآميزى كه اين كشور عليه تركيه مقتدر كرد . چندين بار تاكنون دست به اقدامات احتياطى و لازم زدهايم . » « 3 »
كاتب نامه مىنويسد كه انگليسىها در آغاز مايل بودند به شيراز بروند ، و ليكن اعتماد الدوله مانع از حركت آنها شد . مقصود اعتماد الدوله اين بود كه ، به قول كاتب ، « پس از سقوط شهر كه عنقريب رخ خواهد داد ، اين امتياز را داشته باشيم كه بعد از همه در ويرانههاى اين كشور جان بسپاريم . » كاركنان كمپانى مذكور در پايان گزارش نوشتند كه اسبهاى خود را فروختهاند تا
هامش
( 1 ) . - احوال ، تأليف شيخ محمد على حزين ، ص 126 . طبق نوشتهء كروسينسكى ، ص 236 ، حتى برادر عليمردان خان هم به او خيانت كرد .
( 2 ) . در هر قران ( ريال فعلى ) 20 شاهى و در هر شاهى 10 غاز بود ، يك من شاه معادل 09 ر 13 پوند بود . ( هر پوند معادل 59 / 453 گرم است . )
( 3 )persia and the Persian Gulf Records , vo 1 . XIV .