اعزام داشت ( 23 مارس ) . افغانها با شدت و زحمت بسيار در نتيجهء كثرت نفرات توانستند بر مدافعان پل در قسمت جنوبى آن فايق آيند و به طور موقت تمام آن را به تصرف درآورند . ولى در اين وقت زير آتش دقيق توپ خانه ، كه در قسمت نسبتا مرتفعى در ساحل شمالى واقع بود ، قرار گرفتند . اين توپ خانه تحت نظر يكى از اهالى كورلند « 1 » ، به نام ژاكوب ، بود . « 2 » اين شخص كه اصلا شغلش چرخسازى بود ، چنان مهارتى در امور توپ خانه از خود نشان داده بود كه به جاى فيليپ كلمب فرانسوى منصوب شده بود .
افغانها مجبور شدند عقبنشينى كنند و در اين ضمن احمد آقا مىتوانست آنها را كاملا تار و مار كند . ولى والى عربستان و اعرابى كه با او بودند حاضر به همكارى نشدند . ترديدى نيست كه والى در اين وقت با محمود هم دست بود و علنا دربارهء او گفته مىشد كه حاضر نيست براى كوتاه كردن جنگ كمكى كند ، زيرا تا زمانى كه جنگ ادامه داشته باشد هر روز مبلغ پنجاه تومان به عنوان فرماندهء كل دريافت خواهد داشت . « 3 » ظاهرا شاه نسبت به او ظنين نشده بود و مثل سابق به او اعتماد داشت .
عدم موفقيت فرماندهء كل قواى ايران در تعقيب پيروزىهاى مختصرى كه به دست آمده بود باعث عصبانيت و نارضايتى ايرانىها شد . از ميان كسانى كه چنين حالى داشتند بايد صفى ميرزاى جوان را نام برد . اگر چه اين شاه زاده اسما داراى اختيارات فراوانى بود ، ولى مثل برادرش هر كارى كه مىكرد با مخالفت والى عربستان و همچنين ملاباشى و حكيمباشى مواجه مىشد . عاقبت سه روز بعد از زد و خوردى كه روى پل شهرستان درگرفته بود ، شاه زاده پدرش را مورد انتقاد قرار داد و گفت تا اختيارات حقيقى را در دست نداشته باشد حاضر به خدمت نخواهد بود و اگر حال بدين منوال باشد ترجيح مىدهد به حرمسرا بازگردد . شاه سلطان حسين كه توصيههاى مشاوران خود و دشمنان فرزندش را بيشتر قبول داشت ، بىدرنگ او را به حرمسرا بازگردانيد و شهرت داد كه شاهزاده بيمار شده است . « 4 » در همان روز ( 26 مارس ) شاه سومين فرزند خود به نام طهماسب ميرزا كه در آن وقت هجده ساله بود جانشين برادر كرد .
عواقب اين عمل هم براى سلسلهء صفويه و هم براى ايران بسيار ناگوار بود . زيرا طهماسب بر خلاف دو برادر ديگر معايب پدر را داشت و به تنبلى و خوشگذرانى عادت كرده بود . همچنين
هامش
( 1 ) .Courland( 2 ) . كروسينسكى ، ص 230 . ادعاى رنال( Reynal )كشيش مبنى بر آن كه ژاكوب ضمن نبرد به افغانها پيوست به هيچوجه صحت ندارد - كتاب او ، تحت عنوانRelation Historique , p . 5. ( عنوان كامل كتاب در آخر كتاب حاضر ذكر شده است . - م ) .
( 3 ) . كروسينسكى . ص 230 .
( 4 ) . داگ رجيستر ، 26 مارس ؛ زبدة التواريخ ، ورقa210 . همچنين - كتاب كروسينسكى ، صفحات 242 - 243 ( وى اشتباها صفى ميرزا را فرزند ارشد خوانده است ) .