افغانها حمله كردند از طرف ايرانىها كمكى نرسيد . معالوصف براى نجات آنها كوششى شده بود : شاهزاده صفى ميرزا با عدهاى سوار تصميم گرفته بود به جلفا برود ، ولى والى عربستان ممانعت كرده بود ، به بهانهء اين كه ولى عهد نبايد به اين طريق جان خود را به خطر اندازد . « 1 »
اگر چه ارامنه از طرف ايرانىها كمكى دريافت نداشتند ، با وجود اين دلآورانه جنگيدند و براى آن كه افاغنه تصور كنند كه در ميان آنها ايرانى يافت مىشود خود را با نامهاى ايرانى صدا زدند . ولى كوشش آنها نتيجه نداشت و افغانها به نواحى جلفا رسيدند .
از جلفا تا فرحآباد مسافت بعيدى نبود . محمود دريافت كه گزارش جاسوسان مبنى بر اين كه فرح آباد تخليه شده درست است . به درستى نمىتوان گفت كه چرا فرمان ده سپاه ايران فرح آباد را در موقعى كه محمود پيش مىآمد ترك كرد ، مگر اين كه خيانتى در كار بوده است ، زيرا با برج و باروهاى مستحكمى كه داشت ممكن بود از آن تا مدتى در مقابل دشمن كه فاقد توپ خانه بود دفاع كرد . « 2 »
عجب آن كه شاه سلطان حسين با آن كه مبالغ گزافى صرف ساختمان فرحآباد كرد و ايام خوشى را در آنجا گذراند ، باز تصميم گرفت بدون كوچكترين مقاومتى آن را به دست دشمن بسپارد . اگر محمد آقا و عدهاى از سپاهيان كار آزمودهء او در فرحآباد مانده بودند ، نه فقط حملهء مهاجمان را دفع كرده بودند ، بلكه مىتوانستند جلوى سقوط جلفا را بگيرند و گذشته از اين مانع از عمليات بعدى دشمن عليه خود پاى تخت شوند . به علاوه ، تصرف فرحآباد توسط محمود باعث مىشد كه وى بتواند در آنجا پايگاهى به منظور حمله به اصفهان درست كند . در واقع كروسينسكى راه مبالغه نپيموده كه گفته است اگر افغانها فرحآباد را تصرف نكرده بودند ، هرگز نمىتوانستند به محاصرهء اصفهان بپردازند . « 3 »
بنابراين محمود موفق شد بدون كوچكترين زحمتى فرح آباد را اشغال كند و مركز فرماندهى خود را در آنجا قرار دهد . « 4 » ولى بعدا خبر يافت كه ايرانىها توپهاى سنگين آن را با خود نبردهاند . توضيح آن كه اگر چه به ايرانىها امر شده بود كه توپها را به اصفهان حمل كنند ، و ليكن آنها فقط توپها را در زير خاك مخفى كرده بودند و محمود موفق شد آنها را پيدا كند و عليه دشمن به كار برد .
هامش
( 1 ) . كلراك ، جلد اول ، صفحات 273 - 274 .
( 2 ) . چنان كه بعدا خواهيم گفت ، محمود 24 توپى را كه ايرانىها در صحنهء نبرد به جا گذاشته بودند برنداشت .
( 3 ) . كروسينسكى ، ص 98 .
( 4 ) . طبق كلماتى كه در آخر يك نسخهء خطى ارمنى متعلق به آقاى دكتر ميناسيان نوشته شده است ، محمود فرحآباد را در 21 نرهان ، سال 107 « تقويم كوچك » اشغال كرد ( اين تاريخ مطابق 18 مارس 1722 است ) . ولى طبقRelation، وى در 23 مارس به فرحآباد وارد شد ( بايگانى وزارت امور خارجه فرانسه ، جلد ششم ، ورقa153 ) . به عقيدهء من تاريخى كه در نسخهء خطى ارمنى ديده مىشود احتمالا صحيحتر است .