درهاى شهر را پشت سر ببندند . در خود اصفهان هرج و مرج كامل حكم فرما بود و ترديدى نيست كه اگر محمود فراريان را دنبال كرده بود ، مىتوانست به آسانى وارد شهر شود ، ولى چون شب فرا مىرسيد ، ترسيد دشمن دامى گسترده باشد . « 1 »
به طور دقيق نمىتوان تلفات اين جنگ را تخمين زد ، زيرا ميان مورخان اختلاف وجود دارد .
ژوزف آپى سليميان در ياد داشت خود به زبان تركى مىنويسد كه از طرف ايرانىها پنج هزار و از طرف افغانها پانصد نفر كشته شد . « 2 » كلراك بنابر اظهار نويسندهء فوق مىگويد كه ايرانىها شش هزار و افغانها هفتصد نفر كشته دادند . « 3 » در « داگ رجيستر » تعداد كشتگان ايران ميان چهار تا پنج هزار نفر ذكر شده است ، ولى از تلفات افغانها عددى ذكر نمىكند . « 4 » محمد محسن فقط مىنويسد كه تلفات ايرانىها بسيار سنگين بود . كروسينسكى « 5 » عقيده دارد كه هر دو طرف دو هزار نفر كشته دادند در صورتى كه گيلاننتس مىنويسد كه تلفات ايرانىها و افغانها به ترتيب 1700 و 130 نفر بود . « 6 » معلوم است كه هر دو نويسندهء اخير تلفات ايرانىها را كمتر ذكر كردهاند و همچنين گيلاننتس تلفات افغانها را خيلى كمتر از آنچه بوده مىنويسد . احتمال مىرود كه ايرانىها در حدود پنج هزار و افغانها در حدود يك دهم آنها تلفات داده باشند .
ايرانىها اين جنگ را از آن لحاظ باختند كه ميان آنها وحدت فرمان دهى و سربازان كار ديده وجود نداشت ، و بدتر از اينها ، طرز رفتار اعتماد الدوله و والى عربستان بسيار عجيب بود .
محمد محسن بعد از توصيف و تعريف از شجاعت رستم خان و سربازان گرجى او ، در اين مورد مىنويسد كه اگر فرماندهان ديگر مانند بزدلان اقدام نكرده و به قوللر آقاسى كمكهاى لازم را رسانده بودند ، مىتوانستند افغانها را از صحنهء نبرد دور كنند . ولى به فرمان قضا و قدر شكست قاطعى پيش آمد . « 7 » محمد على حزين كه در آن وقت در اصفهان بود ، رقابتها و حسادتهاى فرمان دهان ايرانى را چنين تعريف مىكند :
« اين هم از اسباب اجراى تقدير بود كه بر يك لشكر چندين كس كه از رهگذر غفلت و نفاق رأى دو تن از ايشان را با هم اتفاق نباشد امير و سردار شوند . » « 8 »
هامش
( 1 ) . شرح اين جنگ متكى بر منابع آن زمان است ، مخصوصا زبدة التواريخ ، ورقa207 ، به گزارش گاردان تحت عنوان :, Relation de la Bataille des Perses Avec Les Arrevansدر بايگانى وزارت امور خارجهء فرانسه ، جلد ششم ، اوراقa150 -b147 ؛ داگ رجيستر ، تاريخ 8 و 9 مارس ؛ راهب الكساندر اهل مالابار ؛ گيلاننتس ، فصول 12 - 15 ؛ كروسينسكى ، صفحات 203 - 204 ؛ كلراك ، جلد اول ، صفحات 227 - 242 .
( 2 ) .A Volume of Oriental Studies Presented to E . G . Browne , p . 488 .( 3 ) . جلد اول ، ص 245 .
( 4 ) . تاريخ 8 مارس 1722 .
( 5 ) . ص 204 .
( 6 ) . فصل 15 .
( 7 ) . زبدة التواريخ ،a207 .
( 8 ) . احوال ، صفحات 116 - 117 .