زد . در ايامى كه شورشيان در گلناباد بودند ، وى از انگليسىهاى مقيم اصفهان پرسيد كه آيا در اروپا توپى يافت مىشود كه تيررس آن دوازده ميل باشد و آيا يكى از توپهاى او مىتواند تا گلناباد را هدف قرار دهد ؟ » « 1 »
در همان روز كه اعتماد الدوله از اصفهان عازم شد ، والى عربستان بعد از گردآورى دوازده هزار سوار عرب ، از قمشه عزيمت كرد و دو روز بعد به قواى ديگر در شرق اصفهان ملحق گرديد . بنابراين مجموع قواى ايران در حدود چهل و دو هزار نفر و تقريبا دو برابر سپاه محمود بود . « 2 » فرمان دهى قشون ايران با اعتماد الدوله و والى عربستان بود . اصولا فرمان دهى بايد با يك نفر باشد و انتخاب محمد قليخان و دشمن سر سخت او ، والى ، به اين مقام نهايت نادانى بود . « 3 »
شاه قبل از حركت قشون فرمان داده بود كه توپهاى فرحآباد را به شهر بياورند و در مقابل قصر قرار دهند ، ولى بدبختانه اين اوامر اجرا نگرديد .
ايرانىها در نخستين روز حركت از حدود شهرستانه ( حوالى جنوب شرقى آن ) فراتر نرفتند و در چهارم مارس به طرف شمال شرقى حركت كردند و جادهء اصلى ( اصفهان - يزد ) را پيمودند و
هامش
( 1 ) . كروسينسكى ، ص 253 .
( 2 ) . ارقام ذيل نشان مىدهد كه اختلاف ميان منابع مختلف در مورد تخمين قواى ايران و قواى دشمن تا چه اندازه است :
منبع قواى ايرانيان قواى افغانها تاريخ نادرى ، ص 8 ذكر نشده است 8000
زبدة التواريخ ، ورقb206 در حدود 80000 9000
مجمع التواريخ ، ص 56 80000 40000
گزارش گاردان 45000 تا 50000 10000 .
( بايگانى وزارت امور خارجه فرانسه ، جلد ششم ، ورقb148 )
يادداشت فرانسوى ژوزف آپى سليميان 50000 10000
يادداشت تركى ژوزف آپى سليميان 52000 14000Dagregister، سوم مارس 50000 12000
كروسينسكى 50000 40000
يادداشتهاى گلانتتس ، جلد هشتم 30000 12000
پادرى 30000 10000
( بايگانى وزارت امور خارجه فرانسه ، جلد ششم ، برگb160 )
پرژرم 60000 30000
ظاهرا فقط كروسينسكى و محمد خليل ( در مجمع التواريخ ) تعداد قواى امدادى غلجايىها را ذكر كردهاند .
( 3 ) . رومىها غالبا فرماندهى لشكر را به دو نفر مىسپردند و در اين صورت هر كدام از آنها يك روز در ميان انجام وظيفه مىكرد . مثلا پاولوس( Paulus )و وارو( Varro )دو فرمان دهء لشكرى بودند كه هانيبال آن را در 216 قبل از ميلاد در كان شكست داد . در اين مورد ، وارو كه مردى بىتجربه و جسور بود و فرمان دهى لشكر را به عهده داشت ، بر خلاف نظر همكار خود و در بدترين شرايط فرمان حمله داد .