ايرانى مقررى آنها به دستشان نرسيده بود . درى افندى بعد از گفت و گو و مباحثه با اعتماد الدوله دربارهء مسائل سرحدى ، در اواسط آوريل عازم تركيه شد . گزارشى كه بعدا به سلطان تقديم داشت ، حاكى از دقت او در اوضاع ايران بود . وى در اين گزارش متذكر شده است كه اگر چه عدهء زيادى بازرگان و متمول در شهرها ساكناند و بسيارى از آنها كارگاههايى براى ساختن پارچههاى ابريشمى و ساير كالاها دارند ، ولى از طرف ديگر تعداد كشاورزان بسيار كم است و در نتيجه بهاى جو و گندم و ساير غلات به طور كلى دو برابر قيمت اين محصولات در تركيه است . « 1 » قسمت جالب توجه گزارش او دربارهء اوضاع مملكت است و مىگويد كشور رو به اضمحلال مىرود و اگر مملكتى توانگر باشد و زمام داران لايقى براى ادارهء آن پيدا نشود ، ثروتش بىفايده خواهد بود . درى افندى نوشته است كه اشخاص هوشيار و زيرك در ايران يافت نمىشود و اين خود منشأ تمام گرفتارىها و علت حملهء دشمنان است . همچنين متذكر شده است كه ايرانىها قادر به دفع دشمنان نيستند و سربازان ايرانى هميشه رو به فرار مىگذارند . سفير تركيه نوشته است كه اگر كسى با وزراى شاه دربارهء فرزند ميرويس سخن مىگفت ، آنها با لاف و گزاف معمولى پاسخ مىدادند كه اين شخص به زودى فرمان شاه را گردن خواهد نهاد و اوضاع به حالت عادى باز خواهد گشت . اين مطالب كاملا بىاساس بود ، زيرا محمود از دشمنان سرسخت آنها به شمار مىرفت . « 2 »
جالب توجه است كه ملاحظات ولينسكى و اظهارات درى افندى « 3 » دربارهء اضمحلال سريع دولت صفوى به علت نبودن وزيران كار ديده به يكديگر شبيه است .
شاه در اواخر آن سال ، مرتضىخان را كه شخص تربيت شدهاى بود به سفارت تركيه مأمور كرد و چنان كه معلوم شد وى آخرين سفير شاه سلطان حسين در دربار تركيهء عثمانى بود . « 4 »
سلطان عثمانى تنها كسى نبود كه به امور ايران توجه كامل داشت . پطر كبير كه جنگهاى طولانى او با سوئد تقريبا به مرحلهء آخر رسيده بود ، مدتها چشم طمع به ايران دوخته بود ، و بعد از دريافت گزارش ولينسكى ، پيش بينى كرد كه چه حوادثى در اين كشور روى خواهد داد .
پطر كبير براى آن كه از اوضاع ايران هميشه خبر داشته باشد ، سميون آورامف « 5 » كنسول روسيه « 6 » مقيم رشت را براى دادن گزارشى به تهران فرستاده بود .
هامش
( 1 ) . -Relation، صفحات 49 - 50 ، اثر درى افندى .
( 2 ) . همان كتاب ، صفحات 54 - 55 .
( 3 ) . تأثير اين گزارش در روحيهء اولياى امور تركيهء عثمانى ، بعدا در فصل هفدهم شرح داده خواهد شد .
( 4 ) . - اوايل فصل هفدهم كتاب حاضر .
( 5 ) .Avramov( 6 ) . براى جزئيات انتصاب آورامف ، - اوايل فصل پانزدهم كتاب حاضر .