جمع كنند . به عقيدهء او ياغى در همه جا يافت مىشد . اوضاع ايران چنان آشفته و پريشان ، « 1 » و قشون ايران چنان مأيوس و بىكفايت شده بود كه به نظر او روسيه با عدهء كمى مىتوانست در صورت جنگ ، اين مملكت را به زانو در آورد . « 2 »
جان بل قبل از بحرانى كه پيش از انعقاد قرار داد روى داد ، دربارهء شاه نظريهء مساعدترى داشت ، و ليكن گفت :
« اين پادشاه با امور دنيوى آشنايى ندارد و ادارهء كشور را به عهدهء وزرايش محول مىكند و نسبت به آنها اعتماد و اطمينان كاملى دارد . آنها نيز به نوبهء خود او را متقاعد كردهاند كه پرداختن به امور جارى دون شأن پادشاه است . در اين وقت شورش عظيمى در قندهار از شهرهاى مجاور هندوستان به وسيلهء محمود ، رئيس مقتدر قبيلهاى كه از ضعف دولت استفاده كرده بود ، بر پا شده بود . » « 3 »
ولينسكى و همراهانش در ماه سپتامبر 1717 از اصفهان عزيمت كردند و هدايايى از طرف شاه براى پطر كبير بردند . اين هدايا شامل دو شير و يك فيل بزرگ بود ؛ و جانور اخير يكى از شش فيلى بود كه كتلار « 4 » نمايندهء كمپانى هلندى هند شرقى به شاه تقديم كرده بود . « 5 »
اعضاى اين هيئت در بازگشت دچار طاعون شدند كه در آن وقت شيوع يافته بود و يكى از آنها در قزوين به اين بيمارى درگذشت . به علت شروع زمستان ، هيئت اعزامى شش ماه در شماخى متوقف شد . هنگامى كه ولينسكى در اين شهر بود ، مردى گرجى به نام فرسدن بگ پيغامى از وختانگ براى او آورد كه در آن وختانگ از روسيه كمك مىخواست و حاضر بود در صورت جنگ با ايران با روسها همكارى كند . « 6 » شخص اخير در آن وقت داراى مقام رسمى نبود ، زيرا از مسلمان شدن امتناع كرده بود و در نتيجه از سلطنت كارتيل خلع شده و برادرش يزه كه شهرت خوبى نداشت به جايش نشسته بود . به همان علت ديگر مقام نيابت سلطنت را نيز نداشت .
هامش
( 1 ) . اوضاع اقتصادى در اصفهان مثل سال 1707 خراب بود . در ميان همراهان كتلار ، فرستادهء هلندى ، سربازى آلمانى به نام و رمز( Worms )ديده مىشد كه بعدا تجارب خود را به رشتهء تحرير در آورد . و رمز مىنويسد كه فقر و فاقه در اصفهان رواج داشت . نان چنان كمياب بود كه فقرا شتران و اسبان و استران مرده را مىخوردند . روزى يكى از اسبهاى هلندىها مرد و لاشهء او را به خيابان افكندند و ظرف يك ساعت مردم تمام گوشتهاى آن را بريدند . كتاب و رمز ، ص 293 . ( براى نام و مشخصات اين كتاب - فهرست منابع و مآخذ در آخر كتاب انقراض سلسله صفويه ) .
( 2 ) .P . T . Arutunian , Osvoboditelone Dvizheniyeاين مطلب متكى بر نوشتهء زواكين( E . Zevakin )است در كتاب, AeZrbaidzhan V Nachale XVII veka'p . 131كه بر اساس گزارش ولينسكى نوشته شده است .
( 3 )Travels , vo 1 . 1 , pp . 91 - 2( 4 ) .Ketelar( 5 ) . همان كتاب ، ص 99 همچنين - فصل سى و يكم همين كتاب .
( 6 ) .Soloviev , Vo 1 . XVII , p . 31