بحر خزر در دهانهء سابق رود جيحون استحكامات نظامى ساخته است ، رفتار آنها تغيير كرد . بعد از مدت كوتاهى خبر رسيد كه بكوويچ در جنگ با اهالى خيوه به قتل رسيده است . از اين تاريخ به بعد ولينسكى و همراهانش در محل اقامت خود مثل زندانىها باقى ماندند و پيش رفتى در مذاكرات حاصل نشد . ولى بعد ايرانىها رفتار خود را عوض كردند ، و در نتيجه ولينسكى توانست عهد نامهاى كه از هر حيث براى روسها رضايت بخش بود منعقد سازد . مطابق مواد اين عهد نامه ، به بازرگانان روسى اجازه داده شد كه در سرتاسر ايران به تجارت بپردازند و هر قدر ابريشم مىخواهند بخرند . به علاوه ، دولت ايران متعهد شد كه اتباع روسى را از حملات دزدان محفوظ و مصون نگاه دارد . « 1 »
اگر چه براى به دست آوردن نتايج فوق مدت شش ماه سپرى شد ، و ليكن وقتى تلف نگرديد ؛ زيرا گذشته از امضاى موفقيت آميز عهد نامهء تجارى ، ولينسكى فرصت كاملى يافت كه اطلاعات موثقى راجع به اشخاص متنفذ در دربار ايران و اوضاع و احوال آنجا و دربارهء كشور ايران به طور كلى كسب كند . وى طبعا از طرز رفتار شاه و وزرايش دل خونينى داشت و دربارهء آنها چنين نوشت : « در ايران شخصى سلطنت مىكند كه نسبت به اتباعش هيچ گونه نفوذى ندارد و تابع اوامر آنهاست و مطمئنم كه نه تنها در ميان سلاطين بلكه در ميان عوام الناس نيز چنين احمقى يافت نمىشود . به اين علت خود هيچ وقت كارى انجام نمىدهد بلكه آن را به عهدهء اعتماد الدوله ( فتح عليخان داغستانى ) وا مىگذارد ، شخصى كه از گاو هم بىشعورتر است ، مع الوصف اين مرد چنان محبوبيتى به دست آورده است كه هر كارى كه مىكند و هر حرفى كه مىزند مورد قبول شاه واقع مىشود . » « 2 »
سپس ولينسكى پيشبينى كرد كه سلسلهء صفويه به زودى منقرض خواهد شد ، مگر اين كه پادشاه لايق و قابلى بر تخت بنشيند و اظهار تمايل كرد كه براى جلوگيرى از حملات شورشيان افغانى ، ايالات ايرانى در مجاورت درياى خزر به روسيه ملحق شود ، « 3 » همچنين گفت كه وقتى شورشى در شيروان به وقوع پيوست ، اولياى امور نتوانستند حتى پانصد سوار براى سركوبى آنها
هامش
از هشتصد قزاق گربنت سى( Grebentsi )كه در اين لشكركشى شركت كردند فقط دو نفر زنده بازگشتند . براى دانستن روابط روسيه با خيوه و بخارا در زمان پطر كبير ، - .Snosheniya Rossiis S Khivoyu i Bukharayu pri petre Velikom ( St Petersburg , 1853 )( 1 ) .Solvoviev , vo 1 . XVIII , pp . 29 - 30 ; Butkov , vo 1 . 1 , p . 4( 2 ) . سولويف ، جلد هيجدهم ، ص 29 . اگر چه مطالب ولينسكى دربارهء شاه درست است ، ولى لياقت و كاردانى فتح عليخان داغستانى چنان كه بايد و شايد توصيف نشده است . بدون ترديد ، رفتار او را در اصفهان نبايد از نظر دور داشت .
( 3 ) . بوتكوف ، جلد اول ، ص 4 . سه سال بعد سفير تركيه درى افندى همينطور پيشبينى كرد .