( و نقصى ) در آن پيدا نشود مگر عوض شدن جاى آن پس بايع مىتواند او را به آن الزام نمايد ، و ظاهرا در اين ، فرقى بين زراعت و غير آن نيست . ( 1 ) و امّا اگر ( اين تغيير ) به امتزاج باشد ، پس اگر ( ممزوج شدنش ) با جنس ديگرى باشد به طورى كه تميز داده نشود پس مانند معدوم ( و از بين رفته ) است ، براى گرفتن ، مثل يا قيمت آن رجوع مىكند و ميان آنچه مستهلك گشته و « تلف شده » محسوب مىشود مانند اينكه گلاب با روغن مخلوط شود يا ( جايى كه ) عرفا به حقيقت ديگرى تبديل شوند ، فرقى نيست ؛ و در غير اين دو صورت احتياط ترك نشود كه با يكديگر مصالحه نمايند و رضايت يكديگر را تحصيل كنند اگر چه جارى شدن حكم آن كه تلف شده ، در موردى كه مخلوط شدن تميز آنها را از بين ببرد ، خالى از قوت نيست . و اگر امتزاج با همان جنس باشد ظاهر آن است كه به حسب مقدار شركت حاصل مىشود ، اگر چه با جنس نامرغوب يا بهتر باشد كه در صورت اوّل تفاوت را مىگيرد و در صورت دوم زيادى قيمت آن را مىپردازد ؛ ليكن احتياط آن است كه - مخصوصا در دوّمى - مصالحه كنند .
( 2 )
مسألهء 8 - اگر دو چيز را در يك معامله بفروشد يا بخرد و در يكى از آنها مغبون باشد
نه در ديگرى ، در فسخ كردن حق تبعيض ندارد ، بلكه بر او ( لازم ) است يا بيع را نسبت به همه فسخ كند يا به همين وضع ، راضى شود .
( 3 )
پنجم خيار تأخير
( 4 ) و آن در آنجايى است كه ( بايع ) چيزى را بفروشد و تمام ثمن را تحويل نگيرد و مبيع را به مشترى تسليم نكرده باشد و تأخير تسليم يكى از عوض و معوض را شرط نشده باشد . در اين صورت بيع سه روز لازم است ، پس اگر مشترى ثمن را بياورد پس او به جنس ( و كالاى فروخته شده ) سزاوارتر است ، و گرنه بايع حق فسخ معامله را دارد .
و اگر كالا تلف شده باشد از مال فروشنده حساب مىشود . و گرفتن بعضى از ثمن مانند هيچ نگرفتن آن است .
( 5 )
مسألهء 1 - ظاهر آن است كه اين خيار فوريت ندارد .
پس اگر از سه روز ( مذكور ) فسخ را تأخير بيندازد خيار ساقط نمىشود مگر با يكى از چيزهايى كه خيار را ساقط مىنمايد .
( 6 )
مسألهء 2 - اين خيار با شرط سقوط آن در ضمن عقد ساقط مىشود
، و با ساقط كردن آن بعد از سه روز ( مذكور ) ساقط مىگردد و در ساقط شدن آن به اسقاط قبل از اين سه روز اشكال است و اقوى ساقط نشدن آن است . كما اينكه اقوى آن است كه با اينكه مشترى ثمن را بعد از سه روز ، قبل از فسخ بايع بدهد ، ساقط نمىشود و اگر ( فروشنده ) بعد از سه روز ثمن را به عنوان