غرق شدن يا افتادن يا بيمارى داشته باشد بطورى كه خوفش عقلايى باشد ، يا آنكه رفتن از آن راه مستلزم اخلال به اصل نمازش شود نه آنكه بعضى از حالات آن را تغيير دهد ، ولى اگر مستلزم خوردن نجس و آشاميدن آن شود وجوب آن بعيد نيست با اينكه ( بايد ) حتى الامكان از نجس پرهيز نموده و ( در خوردن و آشاميدن آن ) اكتفا به مقدار ضرورت كند ؛ و اگر اين مقدار پرهيز نكند حج او صحيح است گرچه ( بخاطر خوردن نجس ) گناه كرده است . مانند اين كه مركب غصبى را تا ميقات بلكه تا مكه و منا و عرفات سوار شود كه چنين شخصى گناهكار است و حجّش صحيح است و همچنين است اگر حج بر او مستقر شده و خمس يا زكات يا غير آنها از حقوق واجب بدهكار باشد ، كه واجب است آنها را اداء نمايد . امّا اگر با وجود بدهكارى و نپرداختن آن به حج برود گناه كرده اما حجش صحيح است ، ولى اگر حقوق واجب در عين مال او باشد حكم آن مانند حكم غصب است كه گذشت .
( 1 )
مسألهء 48 - واجب است كه مستطيع خودش حج را انجام دهد
، پس حج ديگرى از ( طرف ) او به صورت تبرّع يا اجير شدن كفايت نمىكند ، امّا اگر حج بر او مستقرّ شده و ليكن به علت بيمارى و يا محصور شدن كه اميد زوال آنها نرود يا به علت پيرى كه توانايى نداشته باشد يا موجب حرج بر او باشد ، توانايى انجام حج را نداشته باشد ( در اين موارد ) نايب گرفتن بر او واجب است . و اگر حج به عهدهء او استقرار نيافته ليكن به علّت يكى از اين مذكورات نتواند خودش انجام دهد ، در اين كه نايب گرفتن واجب است يا نه ؟ دو قول است كه دوّمى ( يعنى عدم وجوب ) خالى از قوّت نيست . و احتياط آن است كه وجوب نايب گرفتن ( در موارد وجوب ) فورى است ، و با باقى ماندن عذر او تا اينكه فوت نمايد حج نايب از او كفايت مىكند . بلكه در صورتى كه عذرش بعد از اعمال حج بر طرف شود ، ( حج نايب از او كفايت مىكند ) بر خلاف آنكه در اثناى آن باشد تا چه رسد به اينكه قبل از عمل بر طرف شود ، و ظاهر آن است كه ( در صورت بر طرف شدن عذر قبل يا در اثناء عمل ) اين اجاره باطل باشد . و اگر نتواند كه نايب بگيرد وجوب آن ساقط نمىشود و بايد حج از او قضاء شود . و اگر با اميدوارى بزوال عذر نايب بگيرد از او كفايت نمىكند ؛ بنابراين بعد از زوال عذر حج ( بر او ) واجب است . و اگر بعد از اعمال حج نايب نااميد شود ظاهرا كفايت مىكند ، و ظاهر آن است كه حج نمودن شخص متبرّع از طرف او در موردى كه نايب گرفتن واجب است كافى نيست ، و در اينكه نايب گرفتن از ميقات كافى باشد اشكال است ، اگر چه اقرب آن است كه كفايت مىكند .
( 2 )
مسألهء 49 - اگر كسى كه حج بر او مستقرّ شده در راه حج فوت نمايد
، چنانچه بعد از احرام و داخل شدن به حرم باشد كفايت از حجة الاسلام او مىكند ، و اگر قبل از آن بميرد بنابر اقوى واجب است كه از طرف او قضاء شود اگر چه فوتش بعد از احرام باشد ، همانطورى كه داخل شدن در حرم قبل از احرام كفايت نمىكند ؛ مثل آنكه احرام را فراموش كند و داخل حرم شود سپس فوت نمايد ، و در كافى بودن آن بين آنكه فوت او در حال احرام باشد يا بعد از بيرون آمدن