نمايد و بر هيچ كدام از آنها واجب نيست به ديگرى بذل نمايد ؛ و بنابر اقوى حج بر او واجب نيست اگر چه فقير باشد و نفقهاش به عهدهء ديگرى باشد ، و نفقهء سفر حج بيشتر از نفقهء بودن در محل نباشد .
( 1 )
مسألهء 41 - وقتى كه استطاعت پيدا شد ، واجب نيست از مال خودش حج نمايد
پس اگر با سختى يا از مال ديگرى و لو اينكه غصبى باشد حج كند صحيح است و برايش كافى است ؛ البته احتياط آن است كه نماز طواف با لباس غصبى صحيح نباشد ، و اگر لباس را به ذمّه خريده باشد و يا قربانى را اين گونه ( در ذمّه ) بخرد چنانچه بنا داشته باشد كه از مال غصبى بپردازد مورد اشكال است ، و گرنه صحت آن بدون اشكال است ، و در باطل شدن حج با غصبى بودن لباس احرام و سعى اشكال است و احتياط ( واجب ) آن است كه اجتناب شود .
( 2 )
مسألهء 42 - در وجوب حج استطاعت بدنى شرط است
؛ بنابراين بر مريضى كه توانايى بر سوار شدن ندارد يا سوار شدن موجب حرج بر او است و لو اينكه بر محمل و اتومبيل و هواپيما باشد ، واجب نيست و ( در وجوب آن ) ، استطاعت زمانى هم شرط است ، پس اگر وقت تنگ باشد بطورى كه به حج نرسد يا با مشقّت شديد برسد واجب نيست ؛ و استطاعت طريقى ( نيز شرط است ) به اين ترتيب كه در راه مانعى نباشد كه با وجود آن رسيدن به ميقات يا تمام اعمال حج امكان نداشته باشد . و گرنه حج واجب نيست . و همچنين است اگر بر جانش يا بدن يا عرض يا مالش بترسد و راه فقط همين باشد يا همهء راهها اين چنين باشند ( كه حج بر او واجب نيست ) ؛ و اگر راه دور تر ايمنى دارد بايد از آن راه برود ، و اگر همهء راهها ترسناك باشند و ليكن با دور زدن در شهرهاى دوردست كه راه مكه حساب نمىشوند امكان رسيدن به حج باشد بنابر اقوى حجّ واجب نمىباشد .
( 3 )
مسألهء 43 - اگر رفتن به حج مستلزم آن باشد كه مال مورد توجّهى از او در شهرش تلف شود
بطورى كه تحمل آن برايش موجب حرج باشد واجب نيست ؛ و اگر رفتن به حج مستلزم ترك واجبى شود كه مهمتر از حج است يا مستلزم فعل حرامى اين چنين شود اهمّ مقدم مىشود . اما اگر مخالفت كند و حج را انجام دهد صحيح است و كفايت از حجة الاسلام مىكند . و اگر در راه ظالمى باشد كه جلوگيرى از او جز با مال نمىشود چنانچه مانع از عبور شود و راه عرفا خالى و بىمزاحم نباشد و باز كردن راه با مال ممكن باشد ، حج واجب نيست ؛ و اگر چنين نباشد ( كه جلو عبور را بگيرد ) ليكن از هر رهگذرى چيزى مىگيرد حج واجب است مگر آنكه پرداخت همين مقدار موجب حرج باشد .
( 4 )