على است .
« وَ أَكْثَرُهُمُ الْكافِرُونَ »
« 1 » ، يعنى : و بيشتر ايشان كافرند ؛ يعنى : به ولايت » .
1165 / 78 . محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از ابن محبوب ، از محمد بن نعمان ، از سلّام روايت كرده است كه گفت : از امام محمد باقر عليه السلام سؤال كردم از قول خدا :
« الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْناً »
« 2 » ، يعنى : « و بندگان مخصوص خداوند مهربان ، آنانند كه مىروند بر روى زمين از روى خوارى و شكستگى » ، و حضرت فرمود كه : « ايشان اوصيايند كه چنين مىروند از ترس دشمنان خويش » .
1166 / 79 . حسين بن محمد ، از معلّى بن محمد ، از بِسطام بن مُرّه ، از اسحاق بن حسّان ، از هَيثم بن واقد ، از على بن حسين عبدى ، از سعد اسكاف ، از اصبغ بن نُباته روايت كرده است كه : اصبغ ، از امير المؤمنين عليه السلام سؤال كرد از قول خداى تعالى :
« أَنِ اشْكُرْ لِي وَ لِوالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ »
« 3 » ، يعنى : « وصيّت فرموديم آدمى را به اين كه شكر كن مرا و دو پدر خود را ، به سوى حكم من است بازگشت همه » .
پس حضرت فرمود كه : « دو پدر كه خدا شكر ايشان را واجب گردانيده ، همان دو كساند كه علم را متولد ساختهاند ، و حكمتها را به ميراث واگذاردهاند و مردم به فرمانبردارى ايشان مأمور شدهاند . بعد از آن خداى تعالى فرمود كه :
« إِلَيَّ الْمَصِيرُ »
، پس ، بازگشت همه بندگان به سوى خداست . و دليل بر آن ، يعنى : هادى به سوى خدا ، همين دو پدرند ( كه محمد و على - صلوات اللَّه عليهما - ) باشند .
پس گفتار را از ايشان گردانيده به سوى پسر حنتمه ( يعنى . . . ) و رفيق او ( . . . . چه حنتمه ، نام . . . دختر هشام بن مغيرهء مخزومى ، خواهر ابو جهل است و صاحب قاموس گمان برده كه اين قول ، غلط است و گمان كرده كه حنتمه دختر عبدالرحمان بن حرث ذى الرُّمحين است ، دختر عموى ابو جهل و غلط كرده است . تتمهء حديث آن كه : ) پس در باب خاص و عام ( كه پسر حنتمه و آشناى او ، و جميع گمراه كنندگانند ) ، فرموده كه :
« وَ إِنْ جاهَداكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما »
» ( و احتمال دارد كه مراد از خاص ، رسول باشد كه در ظاهر مخاطب است ، و از عام ، غير آن حضرت باشد كه اشاره باشد به عموم خطاب ) . و ترجمهء آن ، اين است كه : « و اگر پسر حنتمه و آشناى او ، و هر كه بر طريقهء ايشان باشد ، با تو مجاهده و
هامش
( 1 ) . نحل ، 83 .
( 2 ) . فرقان ، 63 .
( 3 ) . لقمان ، 14 .