و چپ و پيش و پس ، و ليكن چون غير از بالا و زير ، فى حد ذاته متميز نبود ، بلكه تميز و تحقق آن به امر اعتبارى بود ، لهذا حضرت راست و چپ را يك حد قرار داد ، چنانچه پيش و پس را يك حد حساب نمود ) . بعد از آن فرمود كه : « پس اگر احاطهء خدا بر چيزها به اعتبار ذات باشد ، و بر ذات لازم مىآيد كه اين حدود ، گرداگرد آن را فرو گرفته باشند » .
در بيان فرمودهء خداى تعالى :
« الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى »
« 1 »
. 333
/ 6 . على بن محمد و محمد بن حسن روايت كردهاند ، از سهل بن زياد ، از حسن بن موسى خشّاب ، از بعضى از مردان خويش كه راوى حديثاند ، از امام جعفر صادق عليه السلام كه از آن حضرت سؤال شد از فرمودهء خداى عزّوجلّ :
« الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى »
، يعنى :
« خداوند رحمن بر عرش استوا دارد » . حضرت فرمود كه : « هر چيزى نسبت به او برابر است و بر همه استيلا دارد . پس چيزى نسبت به او از چيز ديگر نزديكتر نيست » .
334 / 7 . و به همين اسناد ، از سهل ، از حسن بن محبوب ، از محمد بن مارد روايت شده است كه از امام جعفر صادق عليه السلام سؤال شد از قول خداى عزّوجلّ :
« الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى »
. حضرت فرمود كه : « نسبت به هر چيز برابر است ، پس چيزى به سوى او نزديكتر از چيز ديگر نيست » .
335 / 8 . و از او ، از محمد بن يحيى ، از محمد بن حسين ، از صفوان بن يحيى ، از عبدالرحمان بن حجّاج روايت است كه گفت : امام جعفر صادق عليه السلام را سؤال كردم از قول خداى عزّوجلّ :
« الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى »
. حضرت فرمود كه : « در هر چيزى برابر است ، پس چيزى به سوى او نزديكتر از چيز ديگر نيست ؛ به اين معنى كه هيچ دورى از او دور نباشد ، و هيچ نزديكى به او نزديك نباشد . و در هر چيزى برابر است » .
336 / 9 . و از او ، از محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد بن عيسى ، از حسين بن سعيد ، از نضر بن سُويد ، از عاصم بن حُميد ، از ابو بصير ، از امام جعفر صادق عليه السلام روايت است كه آن حضرت فرمود كه : « هر كه گمان كند كه خدا از چيزى ، يا در چيزى ، يا بر چيزى است ، كافر است » . عرض كردم كه : آنچه فرمودى ، از براى من تفسير فرما . فرمود كه : « مقصود من ، آن است كه گمان آن كس چنين باشد كه چيزى گرداگرد او را فرا گرفته ، يا او را نگاه داشته ، يا از
هامش
( 1 ) . طه ، 5 .