كماند ايشان » ( يعنى : شريكانى كه بر شريكان ستم نكنند ) . و فرموده كه :
« وَ قالَ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمانَهُ أَ تَقْتُلُونَ رَجُلًا أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ »
« 1 » ، يعنى : « گفت مردى كه ايمان آورده بود به موسى از خويشان فرعون - كه ايمان خويش را مىپوشيد - : آيا مىكشيد مردى را براى آنكه مىگويد : پروردگار من خدا است ؟ » .
و فرموده كه :
« وَ مَنْ آمَنَ وَ ما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ »
« 2 » ، يعنى : [ و نيز بر دار اى نوح ، در كشتى ] « هر كه را ايمان آورده ( از غير اهل خويش ) ، و ايمان نياورده بود با او ، مگر اندكى از مردمان » .
و فرموده كه :
« وَ لكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ »
« 3 » ، يعنى : « و ليكن بيشتر [ ايشان ] نمىدانند » . و فرموده كه :
« وَ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ »
« 4 » ، يعنى : « بيشتر ايشان عقل ندارند » . و فرموده كه : وَ أَكْثَرُ
هُمْ لا يَشْعُرُونَ »
، يعنى : « بيشتر ايشان شعور ندارند » .
اى هشام ، بعد از آن صاحبان عقلها را به نيكوتر ذكرى ذكر فرموده و ايشان را به خوشترا دانشى آرايش داده و وصف نموده ، پس فرموده كه :
« يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ »
، يعنى : « مىدهد خداى تعالى حكمت را به هر كه مىخواهد « 5 » و هر كه داده شود ، حكمت را ، پس به حقيقت كه داده شده است نيكى بسيار ، و پند پذير نمىشوند ، مگر صاحبان عقلهاى خالص » ( از پيروى هوا و هوس ) .
و فرموده كه :
« وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ »
« 6 » ، يعنى : « و نمىداند تأويل متشابه از قرآن را كسى ، مگر خدا و آنان كه ثابت قدماند در دانش و متمكناند در بينش ( يا معنى آن است كه راسخان در علم مىگويند كه : گرويديم به متشابه ) همه محكمات و متشابهات از نزد پروردگار ما است ، و پندپذير نمىشوند مگر صاحبان عقلهاى صافيه » ( از قذرات « 7 » كجى و اختلال ) .
و فرمود كه :
« إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ »
« 8 » ، يعنى : « به درستى كه در آفريدن آسمانها و زمينها و در آمد و شد شب و روز ، هر آينه نشانه
هامش
( 1 ) . غافر ، 27 .
( 2 ) . هود ، 40 .
( 3 ) . انعام ، 37 .
( 4 ) . مائده ، 103 .
( 5 ) . و حكمت در لغت به معناى دانش و دانستن حقيقت هر چيزى است . از ابن سينا منقول است كه در بعضى ازرسائل خويش ، گفته كه حكمت ، درست كردارى و راست گفتارى است ( مترجم ) .
( 6 ) . آل عمران ، 7 .
( 7 ) . پليدى .
( 8 ) . آل عمران ، 190 .