آمده است . « 1 » از آنجا كه اين كتاب اثرى « مختصر » « 2 » است نويسنده شرح كامل احوال نويسندگان و نام و تاريخ تأليف كتابهاى هريك از راويان را ذكر نمىكند به استثناى بابى در مورد خودش كه در آن فهرست آثار خود را بيان كرده است . « 3 »
ايضاح الاشتباه فى احوال الرواة او در 19 ذيقعده 707 « 4 » به پايان رسيد . اين كتاب بسيار مختصرتر از خلاصه است . « 5 » گرچه نام اين كتاب در فهرست ام نيامده اما شواهد داخلى « 6 » حاكى از صحت انتساب آن به علامه است .
كشف المقال فى معرفة احوال الرجال را علامه جامعترين كتاب خود در علم رجال توصيف مىكند . او هم در كتاب ايضاح الاشتباه « 7 » و هم در خلاصه « 8 » خود به آن اشاره مىكند . اين كتاب از بين رفته است . « 9 » بهعلاوه ، اگرچه علامه بهطور مكرر به آن اشاره مىكند اما آن را در هيچيك از دو فهرست آثار خود نياورده است . « 10 » از آنجا كه اين كتاب احتمالا از نظر علامه اهميت بسيار داشته است ، شايد عجيب نباشد اگر تصور كنيم او قصد نوشتن چنين كتابى را داشته ولى هرگز موفق به نوشتن آن نشده است .
8 . آثار او در صرف و نحو
هيچيك از آثار علامه در صرف و نحو ظاهرا موجود نيست . كتاب بسط الكافيه او
هامش
( 1 ) - همان ، 3 .
( 2 ) - همان ، 2 .
( 3 ) - همان ، 8 - 45 .
( 4 ) - آقا بزرگ ، الذريعه ، 2 : 493 .
( 5 ) - ر ك حسن بن يوسف بن مطهر حلى ، ايضاح الاشتباه فى اسماء الرواة ( نسخه خطى كتابخانه دولتى ميراث فرهنگى پروس ، برلن ، بخش شرقى 10164 ) ، 1 پ .
( 6 ) - همان ، 1 پ ، علامه بيان مىكند كه او مؤلف اين كتاب است .
( 7 ) - همان 60 پ ، « هركس در جستجوى شمول و سنجش عميق علم همه راويان و وضع آنهاست . . . بايد به كتاب ما با عنوان كشف المقال فى معرفة الرجال مراجعه كند . »
( 8 ) - رجال ، 2 - 3 .
( 9 ) - آقا بزرگ در واقع بيان مىكند ( الذريعه ، 18 : 4 - 63 ) كه يك نسخه خطى در فهرست خزانهء رضويه در مشهد ثبت شده است ، اما از ابراز ترديد در اين باره خوددارى نمىكند .
( 10 ) - آقا بزرگ ذكر مىكند ( الذريعه ، 18 : 64 ) كه بنابر نقل بعضى از نسخههاى خطى ، علامه نام اين كتاب را در فهرست خ آورده است . اما هيچ از يك نسخههاى مورد مراجعه اين نام را در برنداشت .