كلام را تمام كرد ، به انجام رسيد . « 1 » مبادى الاصول الى علم الاصول خلاصهاى است از منهاج الوصول فى معرفة علم الاصول عبد الله بيضاوى ( ف 684 ) « 2 » كه آن را به درخواست تقى الدين ابراهيم بن محمد بصرى تصنيف كرد . « 3 » و احتمالا قبل از 705 آن را نوشته بود . « 4 »
علامه به درخواست پسر خود ، « 5 » نوشتن جامعترين كتابش در اين مقوله ، نهاية الوصول الى علم الاصول ، را آغاز كرد و در 8 رمضان 704 « 6 » آن را به پايان رساند . چون او در مقدمهء اين كتاب بيان مىكند كه قبلا كتابهايى مختصر و هم جامع در اين زمينه نوشته ، بايد تدوين اين كتاب را در مراحل بعدى زندگىاش آغاز كرده باشد . « 7 »
او همزمان و يا بعد از تصنيف نهاية ، رسالهء مختصر تهذيب الوصول الى علم الاصول را نوشت كه در بين عالمان متأخر شهرت بسيار داشت چون علامه در كتاب نهايهء « 8 » خود به آن اشاره مىكند اين كتاب بايد از آثار متأخر او باشد . كتابهاى فوق موجود است . نكت البديعة فى تحرير الذريعة احتمالا شرحى بوده بر ذريعة الى اصول الشريعه شريف مرتضى .
چون اين كتاب فقط در فهرست خ آمده است احتمالا علامه اهميت زيادى به آن نمىداد .
نهج الوصول الى علم الاصول در هردو فهرست خ و ام آمده است .
7 . آثار او در علم رجال
علامه در حدود ربيع الآخر 693 « 9 » كتاب خلاصة الاقوال فى معرفة الرجال را نوشت ، كه ترجمهء احوال راويان ثقه در بخش اول و ترجمه احوال راويان غيرثقه در بخش دوم آن
هامش
( 1 ) - منتهى الوصول ، 134 پ . نسخه خطى در پايان كتاب ناقص است .
( 2 ) - حسن بن يوسف بن مطهر حلى ، مبادى الوصول الى علم الاصول ( به اهتمام عبد الحسين محمد على بقال ، نجف ، الآداب ، 1390 ) ، مقدمه ، 35 .
( 3 ) - آقا بزرگ ، الذريعه ، 19 : 44 .
( 4 ) - در اين سال ، شاگردان او قبلا اين كتاب را خوانده بودند . ر . ك : مبادى مقدمه ، 41 .
( 5 ) - حسن بن يوسف مطهر حلى ، نهاية الوصول الى علم الاصول ( نسخه خطى بانكيپور 1567 ) 2 پ .
( 6 ) - همان ، 316 پ .
( 7 ) - همان ، 2 پ .
( 8 ) - ر . ك : حايرى ، 13 : 21 .
( 9 ) - رجال ، 45 .