كتاب قواعد الاحكام كه علّامه به درخواست پسرش « 1 » تأليف كرد موجز است . اين كتاب ، كه تمام موضوعات فقهى را در برمىگيرد ، در بين عالمان از شهرتى خاص برخوردار بود و از تعداد زياد شرحهايى كه بر آن نوشتهاند اين حقيقت تأييد مىشود . « 2 » علامه اين كتاب را با وصيّتى به پسرش به انجام رسانيد . در آن كتاب بيان كرده كه پس از گذراندن سالهاى پنجاه از عمر و ورود به سالهاى شصت اين كتاب را به پايان رساند . « 3 » اين حكايت از آن دارد كه اين كتاب در حدود سال 700 به انجام رسيده بود . نسخهاى خطى به تاريخ 24 ذيحجه 699 « 4 » اين مطلب را تأييد مىكند . در مورد يكى از مسائل فقهى مورد بحث مربوط به قواعد نقل شده كه علامه با عبد الله بيضاوى ( ف 685 ) « 5 » مكاتبه داشته است .
نظر آقا بزرگ « 6 » اين است كه تحرير الاحكام و تلخيص المرام فى معرفة الاحكام هردو قبل از مختلف الشيعه ، كه علامه نوشتن آن را اندكى قبل از 699 آغاز كرد ، نوشته شده بودند . كتاب تحرير كه شامل باب « عبادات » و « معاملات » است مؤلف آن را مختصر منتهى المطلب توصيف مىكند . « 7 »
علاوه بر اين ، فهرست خ شامل عنوان غاية الاحكام فى تصحيح تلخيص المرام مىباشد كه ظاهرا از بين رفته است . اين عنوان نشان مىدهد كه اين كتاب شرحى بوده بر تلخيص المرام علّامه . در هر صورت گفتنى است كه اين عنوان فقط در بعضى از نسخههاى فهرست خ « 8 » آمده است در حالىكه فهرست ام اين عنوان را ندارد . بنابراين انتساب آن به علامه مورد ترديد است . امّا چون خود كتاب موجود نيست قضاوت دربارهء آن مشكل است .
ارشاد الاذهان علّامه ، كه از نظر حجم با قواعد برابرى مىكند از شهرت زيادى در بين
هامش
( 1 ) - حسن بن يوسف بن مطهر حلى ، قواعد الاحكام فى معرفة الحلال و الحرام ( قم ، 1362 ، تجديد چاپ از نسخه 1315 ) ، 2 .
( 2 ) - ر . ك : مدرسى ، 4 - 73 ؛ آقا بزرگ ، الذريعه - 14 : 17 - 26 .
( 3 ) - قواعد ، 2 : 346 .
( 4 ) - ر . ك : م . ت . دانشپژوه ، « فهرست نسخههاى خطى كتابخانهء دكتر حسين مفتاح » ، نشريهء كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران دربارهء نسخههاى خطى 7 ( تهران 1355 ) : 203 .
( 5 ) - امين العاملى ، 24 : 237 .
( 6 ) - الذريعه ، 20 : 220 .
( 7 ) - حسن بن يوسف بن مطهر حلى ، تحرير الاحكام الشرعية على مذهب الامامية ( تهران ، 1314 ) ، 2 .
( 8 ) - خ 1 ، خ 2 ، خ 5 ، خ 6 ، خ 10 .