است كه او حتى در سنين جوانى عالمى برجسته بود .
دو شاگرد برجسته ديگر علامه ، خواهرزادههايش عميد الدين ( 681 - 754 ) « 1 » و ضياء الدين الاعرجى الحسينى ( 683 - بعد از سال 740 ) بودند . در اجازههايى كه براى عالمان مختلف صادره كرد گاهى نام اين دو همراه با نام علامه و فخر المحققين در مقام استادان صاحب اجازه آمده است . « 2 » اين نشان مىدهد كه آنان نيز بعد از مرگ علامه تربيت بعضى از شاگردان او را به عهده گرفتند . چون اين دو حدودا همسن فخر المحققين بودند مىتوان تصور كرد كه هر سه نفر تقريبا همزمان شروع به كسب علم از علامه كردند . اما بنابر شواهد موجود ، فخر المحققين در دربار اولجايتو و در سفرهاى « مدرسهء سيّار » هميشه همراه پدر بود در صورتى كه چنين شواهدى در مورد عميد الدين و ضياء الدين در دست نيست . با وجود اين ، امكان حضور اين دو را در اين مدرسه نمىتوان انكار كرد . اين دو برادر مانند فخر المحققين چندين شرح بر كتابهاى علامه نوشتهاند . عميد الدين شرحى بر تهذيب الوصول « 3 » و شرحى بر قواعد الاحكام علامه نوشت . « 4 » همچنين شرحهاى بر كتابهاى كلامى علامه مانند نهج المسترشدين « 5 » و انوار الملكوت « 6 » نگاشت . ضياء الدين نيز شرح تهذيب الوصول « 7 » و شرح نهج المسترشدين « 8 » علامه را در سال 703 به پايان رساند . علاوه بر اين او شرحى بر تسليك النفس نوشت . « 9 » شرحهاى اين دو برادر بر تهذيب الوصول علامه از اهميتى ويژه برخوردار بود . اين دو كتاب در پيشرفت علم اصول شيعه سهمى بسزا داشت .
شهيد اول ، شمس الدين محمد مكى ، ( ف 786 ) اين دو شرح را همراه با توضيحاتى سودمند از خودش در كتاب جامع البيان گرد آورد . « 10 »
اجازههاى علامه نشان مىدهد كه در زمان اقامتش در حلّه و قبل از عزيمت به دربار
هامش
( 1 ) - در مورد او ر . ك : خوانسارى ، 4 : 8 - 264 ( ش 394 ) ؛ ابن فوطى ، مجمع 2 : 6 - 925 .
( 2 ) - بعدا خواهيم ديد .
( 3 ) - ر . ك : آقا بزرگ ، الذريعه ، 13 : 167 .
( 4 ) - كتاب كنز الفوائد فى حل مشكلات القواعد ، ر . ك : همان ، 18 : 162 .
( 5 ) - تبصرة الطالبين فى شرح نهج المسترشدين ، ر . ك : همان ، 3 : 318 .
( 6 ) - ر . ك : همان ، 13 : 115 .
( 7 ) - منية اللبيب ، ر . ك : همان ، 13 : 168 .
( 8 ) - تذكرة الواصلين فى نهج المسترشدين ، ر . ك : همان ، 4 : 51 .
( 9 ) - ايضاح اللبس فى شرح تسليك النفس ، ر . ك : همان ، 2 : 498 .
( 10 ) - ر . ك : همان ، نيز مدرسى ، 8 .