رسيدند . « 1 » اما اين واقعه ظاهرا سبب تيرگى روابط علامه و رشيد الدين نشد . در صورت تفصيلى رقعهاى در سال 712 ، از كسانى كه مقرر شده بود به رسم انعام هدايايى به آنان داده شود براى علامه دو هزار دينار وجه نقد و يك پوستين و يك مركوب بازين تعيين شده بود . « 2 »
كفايت علمى رشيد الدين و شوق او به تبادلنظر با ديگر عالمان را مىتوان در آثار و در مكاتباتش « 3 » با بزرگان مذاهب مختلف مشاهده كرد . نام علامه در چندين مورد در زمرهء بزرگانى كه با آنان مباحثه يا مكاتبه كرده آمده است . « 4 » به مناسبتى علامه دو سؤال در محضر رشيد الدين مطرح مىكند . اول علامه از او مىخواهد وجه جمع بين كلام نبى در آيهء شريفهء
« وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً »
( 20 / 114 ) و گفتار امير المؤمنين عليه السّلام « لو كشف الغطاء ما ازددت يقينا » را بيان كند . دوّم از او مىخواهد وجه افتراق بين آيه شريفهء
« فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ »
( 15 / 92 ) و آيه شريفهء
« وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ »
( 37 / 24 ) از يكسو و آيه شريفهء
« فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَ لا جَانٌّ »
( 55 / 39 ) از سوى ديگر و مسئوليت انسان نسبت به گناهانش را بيان كند . « 5 » در حقيقت وقتى علامه ، عالمى با حسن شهرت ، اين سؤالات را در محضر رشيد الدين ، يهوديى تازه مسلمان ، مطرح و سؤالات را همراه با جواب آنها ثبت مىكند ، « 6 » علاقه او را براى تقرب به وزير نشان مىدهد . قدرشناسى متقابل وزير از علامه در ضميمه كردن نام او در فهرست كسانى كه شايسته انعام او هستند منعكس است . دو هزار دينارى كه براى علامه مقرر شده بود نشانهء آن است كه او مورد مرحمت
هامش
( 1 ) - قاشانى ، 116 .
( 2 ) - خواجه رشيد الدين ، مكاتبات رشيدى ( به اهتمام محمد شفيع ، لاهور 1364 ) . 61 ( ش 15 ) ؛ تعيين سال 712 براى تاريخ اين نامه به پيشنهاد فان اس بوده است . « تعليقات كتابشناسى در علم كلام اسلامى » ،J . van Ess , " Biobibligraphisc he Notizen zur islamischen Theologie , " Die Welt des Orients 9 ( 1978 ) : 267 .( 3 ) - در مورد اين آثار ر . ك : فان اس ، وزير ، رشيد الدين در مقدمه كتاب بيان الحقائق بر مقام علمى خود تأكيد مىكند و مدعى است كه در مناظرات خود اغلب بر ديگران پيروز مىشده است ؛ ر . ك : فان اس ، وزير ، 39 .
دليل بر آگاهى رشيد الدين از فلسفه را مىتوان در كشف الخفاء علامه نيز ديد ، كه اغلب نظريات وزير در مسائل فلسفى در اين كتاب آمده است .
( 4 ) - ر . ك : فان اس ، وزير ، ( 39 ) .
( 5 ) - ر . ك : همان ، 8 - 47 .
( 6 ) - حسن بن يوسف بن مطهر حلى « رسالة فى سؤالين سأل عنهما الخواجه رشيد الدين » در فرهنگ ايران زمين 19 ( 1352 ) : 106 - 117 .