در طول بيست سال بعد ، يعنى تا آغاز قرن هشتم ، بخشى از عمر علامه « 1 » در حلّه و بيشتر به تدريس گذشت و بخشى ديگر در حوالى بغداد . او در آنجا با علماى بيشترى ملاقات كرد كه در اجازههايش از آنان نام مىبرد .
يكى از آنان فقيه شافعى شمس الدين محمد بن محمد بن احمد كيشى « 2 » بود كه بنابر منقول در سال 665 تدريس را در مدرسه نظاميهء « 3 » بغداد شروع كرده بود . و تا زمانى كه شمس الدين جوينى وزير « 4 » او را به اصفهان نخوانده بود ، در بغداد مىزيست . او در سال 695 در شيراز درگذشت . « 5 » كيشى صاحب و جيزهاى در علم نحو و چند رساله ديگر بود . « 6 » و معروف است كه با خواجه مكاتبه داشته است . « 7 » و پس از استفاده از درس ضياء الدين حسن مسعود بن محمود صوفى ( ف . 655 ) با آثار ابن عربى كاملا آشنا شد . در فاصلهء زمانى بين سالهاى 678 و 685 كيشى در حلقه صوفيان شيراز كه نجيب الدين على بزغش شيرازى ( ف 678 ) پايهگذار آن بود مرتبا حاضر مىشد . « 8 » هرچند تصوف تأثيرى بر انديشه كلامى علامه نداشت اما گمان مىرود كه او از طريق كيشى با افكار ابن عربى كاملا آشنا شده بود . و شايد او قبلا در محل اقامتش در مراغه كه محل رفتوآمد خيل صوفيان بود تا حدى تصوف را شناخته بود . « 9 »
يكى ديگر از استادان علّامه برهان الدين محمد بن محمد نسفى ( ف 678 ) بود كه
هامش
( 1 ) - اينكه علامه معمولا در حلّه درس مىداد از اينجا روشن مىشود كه او خود را « الحلى مولدا و مسكنا » مىخواند . ر . ك : رجال ، 45 .
( 2 ) - علامه ، « اجازه كبيره » 6 - 65 . در مورد او ر . ك : صفدى 2 : 141 ( ش 493 ) ؛ مدرس رضوى ، احوال 8 - 106 .
( 3 ) - عزّاوى ، 1 : 263 ؛ ابن فوطى ، حوادث ، 358 .
( 4 ) - عزّاوى ، 1 : 263 ؛ ابن فوطى ، حوادث 358 ؛ نيز ر . ك : مدرس رضوى ، احوال ، 106 .
( 5 ) - صفدى ، 2 : 141 ؛ روايت ديگرى سال درگذشت او را 694 نقل مىكند ، ر . ك : عزّاوى ، 1 : 371 ؛ نيز ه لاندولت ، « مكاتبات كاشانى و سمنانى دربارهء وحدت وجود »H . Landolt , « Der Briefwechsel zwischen Kas ? a ? i ? und Simna ? ni ? u ? ber Wahdat al - wugu ? d , » Der Islam 50 ( 1973 ) : 34 .( 6 ) - مدرس رضوى ، احوال ، 107 .
( 7 ) - همان ، 108 ؛ زنجانى ، 198 به بعد ؛ لاندولت ، 34 ، يادداشت 21 .
( 8 ) - ر . ك : لاندولت ، 5 - 34 .
( 9 ) - مثلا يكى از صوفيان مشهور مراغه قطب الدين شيرازى ( ف 710 ) بود كه در سال 658 به اين شهر آمد ؛ ر . ك : ابن فوطى ، مجمع ، 414 : 7 - 716 ( ش 2927 ) .