علامه با راهنمايى كاتبى فلسفه و هم منطق را از او آموخت . « 1 » بعدا او تفسيرهايى بر هر دو كتاب مهم كاتبى ، يعنى رسالة الشمسيهء او در منطق و حكمة العين در مابعد الطبيعه و علوم طبيعى نوشت . كاتبى نيز علامه را با سه تن از نويسندگان مهم سلف آشنا كرد . يكى از اين سه مفضل بن عمر ابهرى ( ف 663 ) « 2 » ، فيلسوف ، رياضىدان و منجمى بزرگ و صاحب كتاب هداية الحكمة و كتاب الايساغوجى بود . او بعدا كتابهاى فخر الدين رازى ( ف 606 ) را به علامه آموخت . « 3 » علامه كتابهاى محمد بن نامور بن عبد الملك خونجى ( ف 646 ) « 4 » را كه نويسندهء كتابهاى نجوم و منطق بود از كاتبى آموخت .
گمان مىرود كه علامه ، ميثم بحرانى ( ف 699 ) « 5 » را كه فيلسوف و متكلمى بزرگ بود درك كرده باشد . چون ميثم بحرانى شاگرد خواجه بود و بحثهاى مداومى با او داشت ، « 6 » احتمال مىرود كه مدتى در مراغه اقامت گزيده باشد .
مشخص نيست علّامه در چه زمانى از مراغه هجرت كرد امّا دليلى بر اينكه بعد از درگذشت خواجه در سال 672 در مراغه مانده باشد در دست نيست . « 7 »
هامش
de l ? ' Acade ? mie Arabe de Damas 36 ( 1961 ) : 241. ( 1 ) - علامه ، « اجازه كبيره » ، 66 .
( 2 ) - همان ، 8 - 67 ؛ نيز فخر المحققين ، « اجازه لمهنأ بن سنان » 151 ، در مورد او ر . ك : زنجانى 189 به بعد .
( 3 ) - علامه « اجازه كبيره » . 68 ؛ نيز فخر المحققين ، « اجازة لمهنأ بن سنان » 151 . كاتبى شرحهايى بر محصّل و ملخّص فخر الدين رازى نوشته بود ؛ ر . ك : مهدى محقق « الكاتبى » . دايرة المعارف اسلام 4 : 762 .
( 4 ) - علامه ، « اجازه كبيره » 8 - 67 ؛ ظاهرا دربارهء تاريخ درگذشت او اختلافنظر وجود دارد . كحّاله ( 12 : 73 ) سال 646 را نقل مىكند در حالىكه ابن عماد ( 5 : 7 - 236 ) سال 647 را آورده است .
( 5 ) - تذكرهنويسان معمولا ميثم بحرانى را از استادان علامه مىشمارند ( مثلا ر . ك : خوانسارى ، 2 : 278 ، افندى ، 1 : 359 ) ؛ اما علامه او را در فهرست كسانى كه از آنها اجازه گرفته است نمىآورد ؛ در مورد ميثم بحرانى نيز ر . ك : افندى ، 5 : 226 به بعد ؛ امين العاملى ، 49 : 9 - 98 ( ش 11109 ) ؛ خوانسارى 7 : 216 به بعد ؛ بحرانى ، 61 : 253 ( ش 89 ) . بعضى از نويسندگان سال درگذشتش را 679 ذكر كردهاند ( ر . ك : بروكلمان ، ذيل تاريخ ادبيات عرب ( ليدن : بريل ، 49 : 1937 ) كه از اين پسGALياGAlSناميده مىشود ؛Brockelmann , Geschichte der arabischen Literatur Supplementband ( Leiden : Brill , 1937 - 49 ) , 1 : 713 .مدرس رضوى ، احوال ، 115 ) ، اما آقا بزرگ روشن كرد كه تاريخ 699 صحيح است . چون ميثم بحرانى شرح مختصر نهج البلاغهاش را تا سال 681 تمام نكرده بود ( طبقات ، 4 : 188 ) .
( 6 ) - بحرانى ، 255 .
( 7 ) - اين حقيقت كه نام علامه در زمره كسانى كه بعد از درگذشت خواجه در سال 672 به كار در رصدخانه مراغه ادامه دادند نيامده است ، مؤيد اين مطلب مىباشد . ر . ك : ابن فوطى مجمع 4 / 1 مقدمه ، 21 .