توبهء معتبر در هيچ شرايطى باطل نمىشود . او مىگويد : « 1 »
[ آيا توبه با گناه مجدد باطل مىشود [ نظر علامه ] ]
توبه همهء معصيتهايى را كه قبل از آن بوده است محو مىكند . اگر او ( يعنى گناهكار تايب ) به آن معصيت بازگردد آن توبه باطل نمىشود و افعال پيشين كه با توبه محو شده بودند باز نمىگردند .
احتمال دارد علامه اين نظريه را در جواب به اين سؤال مطرح كرده باشد كه تايب از گناه در صورتى كه گناهى را كه از آن توبه كرده به ياد داشته باشد آيا لازم است تجديد توبه كند . بحثهاى بعدى علامه در مواضع مختلف باز همچنين مىنمايد كه دقيقا براساس نقل ابن ملاحمى در فائق باشد . « 2 »
مردم درباره معصيت متفق القول نيستند . اگر كسى از آن توبه كند و باز آن را به ياد آورد ، آيا تجديد توبه از آن واجب است ؟
ابو هاشم مىگويد كه واجب نيست در صورتى كه ديگران آن را واجب مىدانند .
ابو هاشم معتقد است كه شخص آنچه بر او واجب است قبلا انجام داده است . لذا هر محدوديتى براى آن بىاعتبار است . ديگران معتقدند كه اگر آدمى آن را به ياد آورد و مداومت بر آن را در خود مشاهده كند ( لازم است توبه كند ) و اين فقط با تجديد توبه ممكن است . لذا تجديد توبه واجب است . اگر مداومت بر آن را در خود مشاهده نكند باز هم واجب است توبه را تجديد كند چون گناهكار تايب نمىداند كه آيا عذاب آن با اين توبه خنثى شده است يا نه و در اين ضعفهايى هست . « 3 »
در اين گفتار كاملا روشن نيست كه آيا علامه كل موضع مخالفان ابو هاشم را ضعيف مىدانست يا بخش دوم بحثهايى را كه اين گروه مطرح مىكردند . « 4 » از پاسخ علامه در اجوبة المسائل المهنأئيه كه حاكى از آن است او معتقد به كارآيى مطلق توبه است ، چنين برمىآيد كه او با ابو هاشم موافق است .
بحث استمرار كه به موضع گروهى برمىگردد كه معتقدند تجديد توبه واجب است ،
هامش
( 1 ) - همان .
( 2 ) - فائق ، 213 پ .
( 3 ) - مناهج ، 105 ر .
( 4 ) - نيز ر . ك : كشف المراد ، 6 - 335 كه علامه فقط مواضع مختلف را شرح مىدهد بدون آنكه نظر خود را بيان كند .