به اصول كلى فلسفه داشت و در شيوهء اشعرى خود آن را رعايت مىكرد . البته بحث از مباحث المشرقيه ، كه او آن را در جوانى و به پيروى از آراى فلسفى استادش ابو البركات بغدادى « 1 » ( ف 560 ) نوشته بود ، از اين مقال بيرون است .
از خصوصيات ويژهء كلام رازى آن است كه او اغلب مفاهيم كلامى ابو الحسين بصرى را برمىگزيد و آن را بهگونهاى تعبير و تفسير مىكرد كه بيشتر تأييدى بود بر نظر اشعريان نه معتزليان . « 2 » رازى در پرتو شيوهء فلسفى ، اغلب اصطلاحات فلسفى را براى بيان آراى خود به كار مىگرفت كه بجز اين مورد همه براساس شيوههاى ابو الحسين بود . نشانههاى روشنى وجود دارد كه رازى عميقا با شيوهء مذهبى ابو الحسين بصرى آشنا بوده است . ضمن ديدارش از خوارزم او درگير بحثهايى با معتزليانى شد كه به احتمال زياد از پيروان ابو الحسين بصرى ، و شايد هم از شاگردان بىواسطه ابن ملاحمى بودند . « 3 » بهعلاوه او اغلب آراى ابو الحسين بصرى و ابن ملاحمى را هرازگاهى از كتاب التصفّح ابو الحسين نقل مىكرد . « 4 »
آموزههاى كلامى رازى را از كتابهاى كلامى چاپ شده او مانند كتاب الاربعين فى اصول الدين « 5 » ، محصّل « 6 » ، معالم اصول الدين « 7 » و مطالب العالية من العلم الالهى مىتوان فهميد . تفسير كبير او منبع پرارزش ديگرى است دربارهء انديشههاى او . « 8 » كتاب نهاية العقول
هامش
( 1 ) - س . پينز ، « ابو البركات » ، دايرة المعارف اسلام ، 1 : 113 .
( 2 ) - ابن مرتضى ( 119 ) ، مثلا متذكر شده كه رازى در بحث كلام لطيف و غيره از ابو الحسين بصرى و ابن ملاحمى پيروى مىكرد .
( 3 ) - ابن ملاحمى ، معتمد ، مقدمه ص 5 به بعد .
( 4 ) - مثلا ، فخر الدين رازى ، المطالب العاليه من العلم الالهى ( به اهتمام احمد حجازى سقّاء ، بيروت ، دار الكتاب العربى ، 1407 ) ، 3 : 7 - 326 .
( 5 ) - فخر الدين رازى ، كتاب الاربعين فى اصول الدين ( حيدرآباد : دائرة المعارف العثمانية 1353 ) .
( 6 ) - فخر الدين رازى ، محصّل افكار المتقدمين و المتأخرين ( به اهتمام طه عبد الرؤوف سعد . من تراث الرازى ، بيروت ، دار الكتاب العربى ، 1404 ) .
( 7 ) - فخر الدين رازى ، معالم اصول الدين ( به اهتمام طه عبد الرؤوف سعد . من تراث الرازى ش 3 ، قاهره 1979 ) .
( 8 ) - فخر الدين رازى ، التفسير الكبير ( بيروت : دار الفكر ، 1405 ) ؛ در مورد ترتيب تاريخى اين آثار ر ك : د .
ژيماره ، نظريات فعل آدمى در كلام اسلامىD . Gimaret , The ? ories de l'acte humain en the ? ologie musulmane ( Etudes musulmane . vol . 24 . paris : Vrin . 1980 ) , 136 - 7 .