كه شرط فعليت صفات ذاتى را فراهم آورد . « 1 » مقداد سيورى اين اختلاف را به اختصار اينگونه بيان مىكند :
فلاسفه و ابو هاشم و پيروانش از معتزليان و جمهور اشعريان از نظر دوّم پيروى مىكردند ( يعنى وجود در همهء موجودات مشترك معنوى است ) . سپس اختلاف رأى پيدا كردند . فيلسوفان گفتند . وجود بر موجوداتى كه دون آن قرار مىگيرد به تشكيك حمل مىشود . بهشميه و اثير الدين ابهرى عقيده داشتند كه وجود بر ( اشياى موجود ) به تواطؤ اطلاق مىشود . مؤلف ( علامه ) و محقق طوسى ( نصير الدين ) قول فيلسوفان را اختيار كردند . « 2 »
علامه در بعضى موارد با ابو الحسين بصرى موافق نبود ، ابو الحسين با رد نظريه احوال ابو هاشم تأييد مىكرد كه « شيئ » يا « ذات » عين موجود است . « 3 » بنابراين موجود بودن خداوند صفتى زائد بر ذات او نيست بلكه عين ذات اوست . « 4 » علامه تا اين حد با او موافق بود .
ابو الحسين بر خلاف علامه عنايتى به نظر فيلسوفان در خصوص ذات نداشت . از اين
هامش
( 1 ) - ابن متّويه ، مجموع ، 1 : 6 - 135 ؛ نيز همان ، 137 كه ابن متّويه بيشتر بحث مىكند كه وجود تفاوت نمىكند ، چون به چيزى تعلق ندارد . « لا متعلق لها » .
( 2 ) - مقداد ، 9 - 38 ؛ نيز ر . ك : علامه ، كشف الخفا ، 34 پ - 35 ر . نقل مقداد از عقيدهء اثير الدين ابهرى اشتباه به نظر مىرسد . اثير الدين در نهاية الحكمهاش از نظريه ابن سينا دربارهء وجود دفاع مىكرد . وجود خداوند كه ذاتا واجب است مطلق مىباشد و بنابراين باوجود ممكنات متفاوت است . از اينرو فقط بالتشكيك مىتوان حكم به وجود داد ، ر . ك : حسين بن معين الدين كاديمر ميبدى ، شرح هداية الحكمه ابهرى ، ( قسطنطنيه ، 1283 ) ، 7 - 106 .
( 3 ) - ابن ملاحمى ، فائق ، 24 ر ، 49 ر ؛ تقى الدين ، 118 ؛ محلّى ، 71 ر . معمولا گفته مىشود كه ابو الحسين در اين مورد پيرو متكلم بصرى ابو اسحاق نصيبينى ( يا نصيبى ) ( ف 408 ) بود ؛ ر . ك : ابن ملاحمى ، معتمد ، 254 .
( در مورد ديدگاه نصيبى ر . ك : ابو المعالى جوينى ، الشامل فى اصول الدين ( به اهتمام ا . س . النشر و ديگران اسكندريه ، منشآت المعارف ، 1969 ) ، 5 - 124 ، 134 ؛ ى . فاس اس . شناخت شناسى عضد الدين ايجى ،J . Van Ess , Die Erkenntnielchre des Adudaddl ? n Ici ( Akademie der Wissenschaften und der Literatur . Vero ? ffentlichungen der orientalischen Kommission , Vol 22 . Wiesbaden : Steiner , ( 1966 ) , 199 )اما بنابر نقل ابن ملاحمى ابو الحسين بيشتر پيرو ابو اسحاق عياش بود . فائق ( 24 ، ر ) اين ممكن است اشتباه باشد زيرا بنابر مشهور ابو اسحاق نظرى شبيه ابو هاشم داشت . ر . ك : علامه ، نهاية المرام ، 18 ر ؛ تقى الدين ، 106 .
( 4 ) - همان ، 5 - 104 ؛ ابن ملاحمى ، معتمد ، 254 به بعد .