و 675 نوشته شده است . « 1 » نشانههاى صريحى وجود دارد كه معتزله امامى تا پايان قرن ششم اصول مذهب ابو الحسين بصرى را پذيرفته بودند . سديد الدين محمود بن على بن الحسن الحمّصى الرازى ( ف بعد از سال 600 ) اولين امامى مذهبى است كه پيرو اين مذهب شناخته شده است . « 2 » گسترش مذهب معتزلى امامى باوجود نصير الدين طوسى ( ف 672 ) كمال الدين ميثم بن ميثم بحرانى ( ف 699 ) و حسن بن يوسف بن مطهّر حلّى ، معروف به علامهء حلّى ( ف 726 ) به اوج كمال رسيد . از جمع اين دانشمندان ، علامهء حلّى ممتازترين و پركارترين نويسنده در مسائل كلامى است كه شهرت كلامى او به واقع تا به امروز رسيده است . يكى از آثار مختصر او به نام باب حادى عشر همراه با شرح مقداد سيورى ( ف 826 ) ، از متون درسى شيعيان در اين زمان مىباشد كه از راه ترجمه آن به زبان انگليسى بهوسيله و . م . ميلر « 3 » در دنياى غرب نيز شهرتى كامل دارد . علاوه بر كتابهاى مختصر متعدد ، علامه كتابهاى مفصل بسيارى نيز در علم كلام نوشته است . از اينرو تعداد زيادى كتاب از او در دست است كه بررسى وسيع انديشههاى كلامى او را ممكن مىسازد . اين موضوع ، با اين گستردگى ، در مورد خواجه نصير الدين طوسى كه جنبهء فلسفى او بر جنبه كلامىاش برترى دارد صدق نمىكند و آثار كلامى او بحدّى مختصر است كه مناسب تحقيق نمىباشد . « 4 » ميثم بحرانى كه آراى كلامى او در يگانه كتابش قواعد المرام فى علم الكلام بيان شده زمينهاى بسيار محدود براى اين بحث است . « 5 »
در طول قرنهايى كه از دوران ابو الحسين بصرى تا علامهء حلّى سپرى شد پيشرفتهاى شايانى در انديشههاى اسلامى حاصل شد كه در بررسى آراى علامه بايد آنها را در نظر
هامش
( 1 ) - همان ، 128 .
( 2 ) - ابن ملاحمى ، معتمد ، مقدمه ، 8 .
( 3 ) - حسن بن يوسف بن مطهر حلّى ، الباب الحادى عشر .al - Ba ? bu'l - Ha ? di ? , Ashar . A Treatise on the principles of shi'ite Theology . Translated by w . m . Miller . London : The Royal Asiatic Society .( 4 ) - مهمترين آثار كلامى او عبارت است از : « تجريد العقائد » ( به انضمام كتاب كشف المراد فى شرح تجريد الاعتقاد ، حسن بن يوسف بن مطهر حلى ، قم : مكتبة المصطفوى ، بىتا ) ، فصول فى الاصول ( به اهتمام شاكر عارف و حميد خالصى ، العقائد الاسلاميه ، ج 1 ، بغداد 1960 ) و « قواعد العقائد » ( به انضمام كتاب كشف الفوائد فى شرح قواعد العقائد ، حسن بن يوسف بن مطهّر حلّى در كتاب مجمع الرسائل 2 - 97 ، قم مكتبة آية اللّه العظمى المرعشى النجفى ، 1404 ق ) .
( 5 ) - كمال الدين ميثم بحرانى ، قواعد المرام فى علم الكلام ( به اهتمام احمد حسينى ، من مخطوطات مكتبة آية الله المرعشى العامه ، ش 3 ، قم ، 1404 ق ) .