لذا بدرستى مىتوان گفت كه پيوند معتزله و اماميّه به يكديگر ، تا زمان شريف مرتضى ( علم الهدى ) ، كه باوجود او اين امتزاج به شكل نهايى خود رسيده بود ، بررسى شده است . « 1 »
اندك زمانى پس از دوران شيخ طوسى ( ف 460 ) ، كه شاگرد شريف مرتضى بود و در مسائل كلامى « 2 » از استاد خود پيروى مىكرد ، شكوفايى مذهب معتزلى - امامى متأخر كه تاكنون كمتر شناخته شده است ، آغاز شد . ويلفرد مادلونگ متذكر شده كه اين گسترش بيشتر بر اثر نفوذ مذهب ابو الحسين بصرى و پيروان او بوده است . « 3 »
ابو الحسين بصرى ( ف 436 ) شاگرد قاضى عبد الجبار ( ف 415 ) آراى كلامى مستقلى داشت كه مذهب او را مذهب ابو هاشم جبّايى ( ف 321 ) متمايز مىساخت . « 4 » به رغم انتقادهاى زياد بهشميّه و ردّيهنويسان بعدى ، داير بر اينكه او فلسفه را در پوشش علم كلام « 5 »
هامش
D . Sourdel , " L'Imamisme vu par le Cheikh al - Mufi ? d " , Revue des e ? tudes islamiques 40 . ( 1972 ) ; 217 - 296 .اين مقاله شامل ترجمهء اوائل المقالات شيخ مفيد مىباشد . همو ، « تصورات اماميه در ابتداى قرن ششم هجرى براساس نظريات شيخ مفيد » .Sourdel , D . " Les Conceptions Ima ? mites au de ? but du XIe sie ? cle d'apres le Shaykh al - Mufl ? d . " In Islamic Civilisation 950 - 1150 , edited by D . S . Richards , 186 - 200 . Oxford : Cassirer , 1973 .( 1 ) - مادلونگ ، « انديشههاى كلامى اماميه و معتزله » ، 27 .
( 2 ) - آراى كلامى او را مىتوان از اقتصاد الهادى الى طريق الرشاد ، ( به اهتمام حسن سعيد تهرانى ، قم ، خيام ، 1400 ه ) و كتاب تمهيد الاصول فى علم الكلام ، ( به اهتمام عبد الحسين مشكوة الدينى ، انتشارات دانشگاه تهران ، ش 1835 ، تهران ، چاپ دانشگاه تهران ، 1362 ) او كه شرحى است بر باب كلام جمل العلم و العمل شريف مرتضى استنباط كرد .
( 3 ) - مادلونگ ، « انديشههاى كلامى اماميه و معتزله » ، 27 ، 28 ؛ همو ، « آثار دينى عربى : تشيع » 365 به بعد .
( 4 ) - مادلونگ ، « ابو الحسين بصرى » در دايرة المعارف اسلام .The Encyclopaedia of Islam . 2 nd edition . Edited by H . Gibb et al . Leiden ; Brill , 1960 .تكمله جزوه 1 - 2 : 25 - 26 ؛ همو ، « آثار دينى عربى : كلام » ، 20 : 329 ." Religio ? se Literatur in arabischer sprache : Der Kala ? m . " in Grundriss der arabischen philologie , edited by Helmut Ga ? tje , 2 326 - 37 . Wiesbaden : Reichert , 1987 .د . ژيماره ، « ابو الحسين بصرى » در دانشنامه ايران 1 / 1 : 324 به بعد .Encyclopaedia Iranica . Edited by E . Yarshater . London , Boston and Henley : Routledge and Kegan paul , 1985 - .احمد بن يحيى بن المرتضى ، طبقات المعتزله ( به اهتمام د . ديوالد - ويلتسر ، كتابخانه اسلامى ، ج 21 ، ويسبادن اشتاينر 1961 ) 119 .
( 5 ) - ابن مرتضى ، 119 .