مقدمه
در دهههاى اخير محققان در بررسى ماهيت رابطهء مذهب معتزله با مذهب اماميه به پيشرفتهاى زيادى دست يافتهاند . « 1 »
اين حركت را ويلفرد مادلونگ هنگامى آغاز كرد كه طرح كلى تكامل علم كلام شيعى را نسبت به پيشرفتهاى مشابه در علم كلام معتزلى مورد بررسى قرار داد . « 2 » مارتين مكدرموت به بررسى جامع و همهجانبهء انديشههاى سه متكلم بزرگ ابن بابويه ( ف 381 ) ، شيخ مفيد ( ف 413 ) و شريف مرتضى ( علم الهدى ) ( ف 436 ) پرداخت . « 3 » د . سوردل با ارائه دو مقاله درباره شيخ مفيد ، سهم بيشترى در بررسى علم كلام اماميه داشته است . « 4 »
هامش
( 1 ) - پيش از اين ، خاندان نوبختى ( فرهنگ و ادبيات ايرانى ، شماره 43 ، تهران ، طهورى ، 1342 ) نوشته عباس اقبال است كه چاپ اول آن در سال 1311 بود .
( 2 ) - و . مادلونگ ، « انديشههاى كلامى اماميّه و معتزله »Madelung " Ima ? mism and Mu'tazilite Theology " , in Le shl ? ' isme imamite ( edited by T . Fahd . Collogue du Centre d'e ? tudes supe ? rieures spe ? cialise ? d'histoirs des religions de Strasbourg . paris : presses Universitaires de France , 1970 ) , 13 - 30همو ، « آثار دينى عربى : تشيع »" Religio ? se Literatur in arabischer Sprache : Die S ? i ? a " , in Grundriss der arabischen.philologie ( edited by Helmut Ga ? tje . Wiesbaden : Reichert , 1987 ) , 2 : 366 - 7( 3 ) - م . ج . مكدرموت ، انديشههاى كلامى شيخ مفيد .M . J . McDermott , The Theology of al - Shaikh al - Mufid ( d . 413 / 1022 ) ( Recherches . Nouvelle se ? rie : A . Langue arab et pense ? e islamique , Vol . 10 . persian studies series , no . 9 . Beirut : Dar el - Machreq , 1978 ) .[ مارتين مكدرموت ، انديشههاى كلامى شيخ مفيد ، ترجمه احمد آرام ، سلسله دانش ايرانى 35 ، تهران ، 1363 ]
( 4 ) - د . سوردل ، « اماميه از ديد شيخ مفيد » .