مكتب ابو الحسين ، مانند علّامه ، اين اصل را در مورد بنده و خدا معتبر مىدانست . « 1 » اما اين اختلاف وجود داشت كه در مورد بنده آيا اراده همان داعى است يا غيرآن است .
ابو الحسين بصرى رأى دوّم را مىپسنديد . چون بنده موجودى جسمانى است براى فعلى كه داعى انجام آن در او ايجاد شده است احساس مسرّت يا طلب مىكند كه همان اراده براى اين كار است . « 2 » ابن ملاحمى برعكس ، معتقد بود كه در مورد بنده و هم خداوند اراده و داعى يكى است . « 3 »
موضع مذهب ابو الحسين بصرى در چند مورد با نظر بهشميه متفاوت بود . « 4 » بهشميه معتقد بودند كه قدرت مؤثر بر فعل است از اينجهت حتى بدون وجود داعى براى صدور فعل كفايت مىكند . « 5 » نمونههايى از اين مقوله افعال غيرارادى مىباشند . « 6 » مانند حركت شخص خفته « 7 » و يا رفتار شخص غافل ( ساهى ) « 8 » كه بدون انگيزهاى ظاهرى عمل مىكند .
ابو الحسين و پيروانش معتقد بودند كه حتى در چنين مواردى داعيى وجود دارد هرچند فاعل آن را درك نمىكند . « 9 » بهشميه افعال عبثى را بر مىشمردند كه ظاهرا داعيى براى آن وجود ندارد گرچه فاعل آن از روى آگاهى عمل مىكند .
هامش
كاملا منسجم نيست . ضد فعل در اين بحث ، معمولا ناتوانى در انجام آن شمرده مىشود . بنابراين كلمات به هم بافته ثانوى تقى الدين در مورد « فعل و ضد آن » زائد است .
( 1 ) - در جايى كه اين اصل در مورد خداوند به كار رفته است مثلا ر . ك : ابن ملاحمى ، فائق ، 96 ر - پ ، 146 ر - پ .
( 2 ) - ابن ملاحمى ، معتمد ، 1 - 240 ، 249 ؛ همو ، فائق ، 22 ر ؛ تقى الدين ، 221
( 3 ) - معتمد ، 249 ؛ فائق ، 22 ر ؛ تقى الدين ، 220 .
( 4 ) - در موردنظر بهشميه درباره افعال آدمى بهطور كلى ر . ك : فرانك ، « اختيار فاعل انسانى » ، 323 - 355 ؛ ژيماره ، نظريه احوال ، 39 به بعد . اين دو نويسنده در استنباط خود با يكديگر اختلافنظر دارند .
( 5 ) - فرانك ، موجودات و صفات آنهاFrank , Beings and Their Attributes : The Teaching of the Basrian School of the Mu'tazila in the Classical period . Albany : State University of New York press , 1978 .( نقل از ابو رشيد ) ؛ ابن ملاحمى ، معتمد ، 510 به بعد .
( 6 ) - عبد الجبار ، مغنى ، 8 : 48 به بعد .
( 7 ) - ابن ملاحمى ، معتمد ، 2 - 511 .
( 8 ) - مانكديم ، 337 ؛ ابو محمد بن متّويه ، كتاب المجموع فى المحيط بالتكليف ( ج 1 به اهتمام ج . ج . هوبن به عنوان اثرى از عبد الجبار ، تحقيقات مجموعه 1 . انديشههاى عربى و اسلامى ، ج 25 ، بيروت مطبعهء كاتوليكى 1965 ، ج 2 به اهتمام ج . ج . هوبن و ژيماره تحقيقات مجموعه جديد : زبان عربى و انديشه اسلامى ج 12 بيروت ، دار المشرق 1981 ) ، 1 : 364 ؛ ابن ملاحمى ، معتمد ، 511 .
( 9 ) - همان ، 2 : 511 .