فعل بايد مطابق با قصد باشد مغاير است . « 1 »
به نظر علامه فعل وقتى الزاما انجام مىشود كه قدرت و داعى براى آن موجود باشد .
براى تأييد اين موضوع او از اصل عليت كه برگرفته از سنت فلسفى است بهره مىگيرد .
فعل امرى است ممكن كه الزاما بايد هنگامى انجام شود كه علتى براى وقوع آن موجود باشد و اين علت همان اجتماع قدرت و داعى است . علامه مىگويد : فعل به ذات خود ممكن است ( بالنظر الى ذاته ) و واجب است به علت خود ( بالنظر الى علته ) . علت هر ممكنى كه وابسته به فاعل قادرى است به واسطهء قدرت و داعى كامل مىشود . و چون اين دو موجود شد ، سبب كامل است و چون سبب كامل شد وجود واجب مىشود . « 2 » قدرت بدون داعيى وابسته به آن خاصيّتى بالقوه است كه چون با داعى همراه شد موجب فعل مىشود . او نقش داعى را همچون مرجحى مىداند كه موجب فعل مىشود ( المرجح الموجب للفعل ) « 3 »
از نظر علامه لزوم جمع شدن قدرت و داعى براى انجام فعلى هم به خداوند و هم به بنده مربوط مىشود . او در مورد خداوند داعى را آگاهى از فعلى مىداند كه مطلقا خير و يا مفيد براى ديگرى است بدون آنكه مشتمل بر ضررى باشد . « 4 » و منظور از داعى در مورد بنده را آگاهى ، اعتقاد و گمان بنده مىداند كه اين براى خود يا براى ديگرى منفعتى در بر دارد . « 5 »
بنده با ايجاد داعى براى فعلى خاص ، شوق يا ميل خود را كه همان اراده اوست به آن مىافزايد . « 6 » اين شوق در بنده به علت نقص در وجود خود اوست . « 7 » چون در خداوند به
هامش
( 1 ) - عبد الجبار ، مغنى 8 : 13 ؛ براى اطلاع بيشتر ، ر . ك : ر . فرانك « اختيار فاعل انسانى در تعليمات عبد الجبار »Frank , " The Autonomy of the Human Agent in the Teaching of'Abd al - Gabbar . " Le Muse ? on 95 ( 1982 ) : 323 - 55 .( 2 ) - كشف المراد ، 237 .
( 3 ) - مناهج ، 96 پ ، معارج ، 117 ر .
( 4 ) - مناهج ، 98 پ .
( 5 ) - حسن بن يوسف مطهر حلى ، استقصاء النظر فى القضاء و القدر ( به اهتمام على خاقانى نجفى ، نجف ، 1354 ) ، 3 - 32 ؛ تسليك ، 31 ر .
( 6 ) - حسن بن يوسف بن مطهر حلى ، الاسرار الخفيه فى العلوم العقليه ( نسخه خطى بانكيپور 2384 ) ، 223 پ ؛ مناهج ، 87 پ ؛ تسليك 31 ر .
( 7 ) - اسرار ، 223 پ .