است عوض رنجى را بدهد كه مسبب آن بىخردان « 1 » يعنى دامان و ددان و سفيهان و كودكان بودهاند . استدلال علامه اين بود كه خداوند قدرت آزار رساندن را به آنان داده و عقلى را كه لازمهء شناخت قبح آزار است از آنان گرفته است . « 2 » او در اين موردنظر ابن ملاحمى « 3 » را برتر از نظر بهشميه مىدانست .
[ نظر پيروان ابوعلى در مورد رنجى كه از طرف مخلوقات وارد مىشود ]
اين بحث را گروهى از پيروان ابو على پيش كشيدند كه معتقد بودند هر رنجى از جانب چنين مخلوقاتى وارد شود خداوند مكلف به جبران آن مىباشد ، زيرا او اشتياقى را كه لازمهء اين ضرر رساندن است در آنها آفريده بدون آنكه خردى را كه مستلزم شناختن حسن و قبح است در آنان بيافريند . بنابر نقل ابن ملاحمى ، اين نظريه را منسوب به خود ابو على مىدانستند . « 4 » به هرحال بهشميه معتقد بودند اين مخلوقات اصولا مسؤول خود مىباشند . فقط در موردى كه خداوند آنان را به ارتكاب قبحى وادارد مكلف است ضرر وارده را جبران كند . « 5 »
در مورد ظلمى كه از بنده به ديگرى مىرسد علامه همرأى با پيشينيان معتزلى خود تصريح مىكند كه ظالم بايد بهطور كامل ضرر مظلوم را جبران كند . درست همانند رنجى كه از جانب خداوند رسيده و او عوض آن را به او مىدهد . « 6 » اگر در اين جهان رنج او جبران نشد ، خداوندى كه به بنده قدرت بىعدالتى بخشيده باوجود آنكه قادر بود از اين كار او جلوگيرى كند بايد در آخرت عدالت ( انتصاف ) را به مظلوم بازگرداند . اگر خداوند از اين كار امتناع كند فعل او بىعدالتى است . « 7 » اين عوض درست به همان مقدارى است كه اگر خداوند در اين جهان رنجى به ظالم مىرساند عوض آن را به او مىداد . بدين طريق است كه عدالت بين ظالم و مظلوم برقرار مىشود . « 8 »
هامش
( 1 ) - مناهج ، 98 ر . تسليك 67 ر .
( 2 ) - مناهج ، 98 ر . تسليك 67 ر .
( 3 ) - فائق 140 ر - پ .
( 4 ) - همان ، 140 ر - پ . نيز ر . ك : عبد الجبار ، مغنى ، 13 : 475 به بعد كه نظر ابو على را ذكر نكرده است .
( 5 ) - همان ، 13 : 475 .
( 6 ) - مناهج 98 ر ؛ تسليك ، 66 پ ، در مورد اين نظر در بين معتزليان متقدم ر . ك : عبد الجبار ، مغنى ، 13 :
483 به بعد .
( 7 ) - مناهج ، 98 ر ؛ در مورد اين اصل در بين معتزليان ر . ك : عبد الجبار ، مغنى ، 13 : 427 ، 458 ، 526 به بعد ؛ مانكديم ، 505 .
( 8 ) - عبد الجبار ، مغنى ، 13 : 486 ، 530 ، ابن ملاحمى فائق 141 پ ؛ مانكديم 5050 .